اثر قصه درمانی بر کاهش علائم پرخاشگری

رفتارهای پرخاشگرانه تاثیرات بلند مدت و جبران ناپذیری بر کودکان دبستانی بر جا می گذارد مانند خود پنداره ضعیف و افسردگی (ماسوریا ، هاشیموتو و تویچی 2009 به نقل از شهیم 1386 ).
امروزه چه در درمان های پزشکی و چه درمان های روان شناختی دو اصل فوریت و نزدیکی ارائه خدمات امری پذیرفته شده است . فوریت به این معنا است که بعد از مشاهده یک بیماری یا اختلال روان شناختی خدمات مناسب در کوتاه ترین زمان ممکن ارائه شود .چرا که اگر یک اختلال عاطفی – رفتاری در دوران کودکی درمان نشود به تدریج به مشکل شدید جدی و مزمنی تبدیل خواهد شد که درمان آن به هزینه و وقت بیشتری نیاز خواهد داشت . اصل نزدیکی نیز بیانگر این است که این خدمات باید در نزدیک ترین مکان ارائه شود . از این رو می توان نتیجه گرفت که ارائه این خدمات در مقطع ابتدایی اجتناب ناپذیر است. (کیمیای1387).
در سه دهه گذشته تلاش های پژوهشگران و درمانگران منجر به معرفی درمانهای اثر بخش گوناگونی شده است مانند استفاده از تکنیکهای شناختی – رفتاری (آموزش خود آموزی – حل مسئله – استفاده از ادبیات قصه و قصه درمانی ) ( شهیم 1385).
از شیوه های موثر در آموزش و پرورش کودکان روش های غیر مستقیم پرورش می باشد که در این راستا اهمیت و جذابیت قصه گویی برای کودکان در متون مختلف و از منظر صاحب نظران بیان شده است (بهرامی 1386).
قصه یا داستان به نوشته ای گفته می شود که فکر نویسنده در قالب حکایتی به خواننده عرضه شود . خواه داستان جنبه تخیلی و غیر واقعی داشته باشد و خواه واقعیت های زندگی را با تخیل همراه کرده باشد (آخن باخ و رسکورلا ترجمه مینایی 1390 ).
ادبیات کودکان ارتباط دهنده کودک با جهان ناشناخته آینده است و در حال حاضر سعی بر آن دارد تا به دور از پند و اندرزهای اخلاقی و شعارهای سیاسی و اجتماعی به کودکان کمک کند تا به تدریج در جهان در حال تغییر پیرامون خود نقش حساس و سازنده ای ایفا کنند (اسلامی 1379).
ادبیات داستانی قادر است از نخستین سالهای زندگی تا واپسین لحظه های حیات به آدمی در شناخت خود و جهان پیرامونش یاری رساند و تجربه های محدود او را وسعت بخشد و گاه پیامدهای آن چنان است که می تواند منجر به تغییر رفتار گردد (بهرامی 1384 ).
در فرایند قصه درمانی اینکه به طور کامل تجربیات فرد تحت تاثیر قرار گیرد باید در سه فعالیت در گیر شود : ارزشیابی دوباره – نسبت دادن معنا – و وحدت دادن به تجربیات در حیطه زندگی .
تاثیر قصه گویی در درمان اختلال روانشناختی کودکان روش موثری در آموزش و کاهش نشانه های اختلال اضطراب بوده است ( پریرخ و امجدی ).
تاثیر قصه گویی در درمان افسردگی کودکان و کاهش علائم افسردگی کودکان موثر بوده است. (شیبانی یوسفی لویه دلاور و غفاری 1385).

1-2- بیان مساله
به طور کلی خانواده کودک پرخاشگر به لحاظ داشتن کودکی متفاوت با سایر کودکان با مشکلات فراوانی در زمینه نگهداری آموزش و تربیت آنها روبروست (گودوین 2003 به نقل از شهیم 1386 ). حضور کودک پرخاشگر در هر خانواده ساختار آن خانواده را تحت تاثیر قرار می دهد .کودک بر اثر تعارض های شدید میان اعضای خانواده کل خانواده را درگیر بحران می کند. مراقبت مداوم از کودک پرخاشگر اغلب برای والدین استرس زا است زیرا این دشواری های کودکان به طور اجتناب ناپذیری بر زندگی آنها اثر می گذارد ( بهرامی 1384 ).
کودکی که پرخاشگری دارد ممکن است مکررا به مشاجرات لفظی ناسزاگویی دادو فریاد و انتقاد از کودکان دیگر اقدام کند یا با نحوه صحبت خود سبب سر افکندگی و ایجاد احساس حقارت و گناه درسایر همسالان گردد. ممکن است به شکل کتک کاری ، گلاویز شدن، هل دادن ، تکان دادن ، پرتاب اشیاء به سوی دیگران و مشت بازی به دیگران صدمه بزند. مشاهده شده که برخی کودکان پرخاشگر هر سه دقیقه یکبار پرخاشگری کلامی و هر هشت دقیقه یکبار به پرخاشگری فیزیکی اقدام کرده اند (دولان و همکاران 1993 پپلر و کریگ 1995 ).
پرخاشگری کودکان را در معرض خطر مشکلات رفتاری بعدی قرار می دهد . عدم پیشرفت کافی تحصیلی – ترک تحصیل زودرس ، سوء مصرف دارو و بزهکاری نوجوانی ( گراهام و هوهن 1995 ). کودکان پرخاشگر در خطر ایجاد تعامل منفی با بزرگسالان در محیط خانه و مدرسه نیز قرار دارند مدت زمانی که معلمان در تعامل منفی با کودکان پرخاشگر می گذرانند از کودکان ناپرخاشگر بیشتر است و رفتار پرخاشگرانه را بیشتر از سایر مشکلات کلاسی بر هم زننده نظم ذکر می کنند رفتار پرخاشگرانه با افزایش شکست تحصیلی نیز مرتبط است ( تراچ تن برگ و بایکن ).
این مسائل همگی بر والدین فشارهایی وارد می کنند که سبب بر هم خوردن آرامش و یکپارچگی خانواده می شوند و در نتیجه انطباق و سازگاری آنان را تحت تاثیر قرار می دهد (گودوین 2003 به نقل از شهیم 1386 ).
عوامل زیادی بر کاهش پرخاشگری تاثیر می گذارند و روشهای روانشناختی زیادی برای کاهش پرخاشگری معرفی شده اند. پرخاشگری کودکان را می توان با روش هایی چون قصه درمانی و بازی درمانی تا حد زیادی کاهش داد ( هوارد 1991به نقل از پریرخ و امجدی 1388 ).
افراد بر مبنای مجموعه ای از قصه ها عملکردشان را در جهان و روابط خود با دیگران تنظیم
می کنند و قصه در رفتار کودکان تاثیر گذار است ( فرجاد 1374 ). قصه ها بازنماییهایی از خود جهان و منشهای مختلف را در تعامل با دیگران در بر می گیرند . در درون قصه ها منشهای متنوع معانی رویدادها را به بحث می گذارند ( دیمانجیو و همکاران 2003 به نقل از امین دهقان و پریرخ 1384 ).قصه گویی یکی از کارکردهای روان شناختی پایه است . همه ما تجربه های خود را به شکلی با قصه سازمان می دهیم تا به این ترتیب به رویدادها معنی بدهیم و در خصوص موقعیتهایی که پیش خواهد آمد پیش بینی و فعالیتهای خود را هدایت کنیم ( سالواتور و دیماجیو 2004 به نقل از اسلامی 1379 ). تحقیقات زیادی در حوزه کاهش افسردگی – اضطراب کودکان با قصه درمانی صورت پذیرفته است که موید تاثیر قصه درمانی بر کاهش علائم اختلالهای فوق بوده است . پژوهش حاضر به دلیل مشکلاتی که پرخاشگری در کودکان دبستانی ایجاد می نماید و به دلیل اینکه پژوهش های کمی به بررسی تاثیر قصه درمانی بر کاهش علائم پرخاشگری کودکان دبستانی اختصاص یافته است سعی دارد به این سوال پاسخ دهد که آیا قصه درمانی پرخاشگری را در کودکان دبستانی کاهش می دهد؟ و آیا قصه درمانی بر کاهش علائم پرخاشگری کودکان دبستانی موثر است؟

1-3- اهمیت و ضرورت مساله
درسالهای اخیر نگرانی های گسترده ای در مورد موضوعات مرتبط با پرخاشگری کودکان در بین والدین معلمان و دیگر افرادی که با کودکان سرو کار دارند به وجود آمده است . این موضوعات شامل نقش و تاثیر خشونت در رسانه ها بر رفتار کودکان رفتار پرخاشگرانه کودکان نسبت به والدین معلمان همسالانشان و زورگویی در مدارس می باشد.
پرخاشگری در سالهای اولیه زندگی خصوصا اولین سالهای ورود به مدرسه باعث بوجود آمدن مشکلات بسیاری از جمله خود پنداره ضعیف طرد از سوی همسالان عملکرد ضعیف تحصیلی و همچنین مشکلاتی در بزرگسالی می شود(رجب زاده موسوی بیاضی 1390)
با گذشت زمان حوزه و قلمرو علم روانشناسی در ارتباط با رفتارهای پرخاشگرانه و زورگویی وسعت و عمق بیشتری یافته است . به کارگیری روشهای جدید شناخت ابعاد مختلف این رفتار آدمی شناخت تاثیرات محیطی در آمیخته با تکنولوژی پیشرفته باعث شده است تا متخصصان علوم روانشناختی (به ویژه رفتار درمانی ) برای مواجهه با مقتضیات روز و تخصصی نمودن حیطه های محیطی خود بر عمق و غنای بیشتر از پیش این شاخه بیفزایند . بنابراین شناخت پرخاشگری و زور گویی در دوره کودکی و نوجوانی از اهمیت بسیار ویژه ای برخوردار شده است.(سوزان گودین 2005)
مطالعات علمی روانشناسی در پی راههایی برای کاهش رفتارهای پرخاشگرانه بوده اند در این میان بسیاری از راه کارها نتایج آن پیامدهای نامطلوبی به همراه داشته است و یا اینکه هزینه های گزافی را برخانواده تحمیل کرده و این در حالی است که کودکان علاقه ای به شرکت در جلسات درمانی ندارند ولی قصه درمانی را دوست دارند . (گوریان 1997).
می توان از قصه به عنوان یک ابزار درمانی استفاده نمود تا به وسیله آن کودکان با احساسها، افکار و رفتارهای خویش مواجه شوند، زیرا آنان هنوز آمادگی لازم را برای گفتگو با مشاور درباره رفتار مستقیم خود ندارند (تامپسون و رادولف1996 ). در واقع داستانها این فرصت را به کودکان می دهند تا راهبردهای حل مشکل خود را بیابند (دوایودی 1997).

قصه ها می توانند ضمن کارکردهای تربیتی برای کودکان نقش روان درمانی نیز ایفا کنند. کودکان پرخاشگر ، لجباز یا بیش فعال را می توان از طریق قصه به کودکی، آرام تبدیل کرد که تمرکز و حوصله گوش دادن را دارد.
بروز رفتارهای پرخاشگرانه از کودکان و نوجوانان و آسیب های جسمانی و عاطفی ناشی از این رفتارها و ارائه راهبردهایی به منظور تشویق وبهبود رفتارهای جامعه پسندانه و نوع دوستانه را اجتناب ناپذیر می سازد. این برنامه ها باید جزئی از برنامه های پرورشی تمام دانش آموزان بویژه دانش آموزان رشد نیافته از نظر اجتماعی، عاطفی و شناختی قرار گیرد. همچنین ارائه این راهبردها باید تا حد ممکن به زندگی دانش آموزان مربوط باشد و دانش آموزان را به سمت استقلال فکری و اخلاقی رهنمون سازد (گرهارت، دی رویتر، سیلئو 1986 ). بنابراین دستیابی به راهبردهایی به منظور کاهش و در نهایت درمان پرخاشگری و پیشگیری از آسیب های ناشی از آن ازاهمیت خاصی برخورداراست. خصوصاً اگر برای کاهش رفتار پرخاشگری از آن دسته روشهای درمانی استفاده شود که برای تمام خانواده ها قابل دسترس باشد.
جامعه پژوهش حاضر کودکان دبستانی هستند که در مراحل اولیه زندگی آموزشی خود قرار دارند و اگر پرخاشگری در آنها پایدار بماند بر زندگی فردی و اجتماعی آینده آنها تاثیراتی نامطلوب دارد و از طرفی یافته های پژوهش ها مانند پژوهش سالواتور و دیماجیو (2004 به نقل از پریرخ و امجدی 1386) که پرخاشگری بر قربانیان رفتارهای پرخاشگرانه پیامدهای منفی مانند افسردگی، اضطراب و احساس تنهایی عزت نفس پایین و افکار خودکشی ، شکل گرفتن دیدگاه منفی نسبت به مدرسه که منجر به دوری جستن از مدرسه می شود و گرایش به مواد مخدر و مشکلات بسیار دیگری را به همراه دارد. بنابراین ضرورت تشخیص اولیه این مشکلات و مداخله موثر احساس می شود.
لذا پژوهش حاضرنیز در پی آن است که با شناساندن هر چه بیشتر یک روش موثرتر برای درمان کودکان پرخاشگر جامعه علمی را در دستیابی به راهکارهای مطلوب یاری دهد .

1-4- اهداف پژوهش
1-4-1- هدف اصلی:
هدف اصلی این پژوهش تعیین میزان اثر بخشی قصه درمانی بر کاهش علائم پرخاشگری کودکان دبستانی در سال تحصیلی 94است.

اهداف فرعی :
1-4-2-1- تعیین میزان اثر بخشی قصه درمانی در کاهش پرخاشگری جسمانی کودکان دبستانی
1-4-2-2- تعیین میزان اثر بخشی قصه درمانی در کاهش پرخاشگری ارتباطی کودکان دبستانی
1-4-2-3- تعیین میزان اثر بخشی قصه درمانی در کاهش پرخاشگری واکنشی – کلامی کودکان دبستانی
1-4-2-4- تعیین تفاوت بین میزان پرخاشگری دختران وپسران دبستانی
1-4-2-5- تعیین تفاوت بین میزان پرخاشگری جسمانی دختران و پسران دبستانی
1-4-2-6- تعیین تفاوت بین میزان پرخاشگری ارتباطی دختران و پسران دبستانی
1-4-2-7- تعیین تفاوت بین میزان پرخاشگری واکنشی – کلامی دختران و پسران دبستانی

1-5- فرضیه های پژوهش
1-5-1قصه درمانی بر کاهش علائم پرخاشگری کودکان دبستانی تاثیر دارد.
1-5-2- قصه درمانی بر کاهش پرخاشگری جسمانی کودکان دبستانی تاثیر دارد.
1-5-3- قصه درمانی بر کاهش پرخاشگری ارتباطی کودکان دبستانی تاثیر دارد.
1-5-4- قصه درمانی بر کاهش پرخاشگری واکنشی – کلامی کودکان دبستانی تاثیر دارد.
1-5-5- بین دختران و پسران در میزان پرخاشگری تفاوت وجود دارد.
1-5-6- بین دختران و پسران در میزان پرخاشگری جسمانی تفاوت وجود دارد.
1-5-7- بین دختران و پسران در میزان پرخاشگری ارتباطی تفاوت وجود دارد.
1-5-8- بین دختران و پسران در میزان پرخاشگری واکنشی – کلامی تفاوت وجود دارد.

1-6- تعاریف مفهومی متغیرها
1-6-1-قصه درمانی:قصه درمانی یک اصطلاح کلی است که چندین روش مختلف توسط بسیاری از درمانگران مختلف را در بر می گیرد با این که این روش ها هر کدام معرف و نماینده نوعی متفاوت از قصه درمانی اند ولی ارتباط دادن قصه های شخصی از راه قصه گویی یکی از نظرات اساسی و بنیادی است که با تمامی این روش ها تلاقی پیدا می کند.
قصه گویی یکی از کارکردهای روان شناختی پایه است . همه ما تجربه های خود را به شکلی از قصه سازمان می دهیم تا به این ترتیب به رویدادها معنی بدهیم و در خصوص موقعیتهایی که پیش خواهد آمد پیش بینی و فعالیتهای خود را هدایت کنیم (سالواتور و دیماجیو 2004 به نقل از پریرخ و مجدی 1386).
قصه یا داستان به نوشته ای گفته می شود که فکر نویسنده آن در قالب حکایتی به خواننده عرضه می شود خواه داستان جنبه تخیلی داشته باشد و خواه واقعیات زندگی با جامعه تخیل، قرین شده باشد (حجازی 1384).
1-6-2- پرخاشگری: پرخاشگری یعنی تحمیل عمدی برخی از شکل های صدمه و آسیب به خود یا دیگران ( تبریزی 1384 ) .
(اسکودلسکی و همکاران 2003 به نقل از شهیم 1385 ) معتقد هستند که پرخاشگری حالت منفی ذهنی همراه با نقص ها و انحرافات شناختی و رفتارهای ناسازگارانه است.

1-7- تعاریف عملیاتی متغیرها

1-7-1- قصه درمانی:در این پژوهش قصه درمانی عبارت است از بازگویی ده قصه برای آزمودنی های گروه آزمایشی بر گرفته ازمجموعه 10جلدی قصه گویی ( پریرخ 1391) بر اساس فنون قصه درمانی و تکنیکهای روانشناختی.
فنون قصه درمانی: فن تغییر قصه زندگی خود ، فن موجز گویی …
تکنیکهای روانشناختی : تکنیک فهرست سوالات، تکنیک جملات ناتمام ….
1-7-2- پرخاشگری: عبارت است از نمره ای که آزمودنی در پرسشنامه مقیاس پرخاشگری کودکان دبستانی شهیم (1385) به دست آورده اند.

فصل دوم
پیشینه پژوهش

مطالب این فصل در 3 بخش ارائه می گردد: در ابتدا تاریخچه قصه و قصه گویی به همراه تعریف قصه گویی ، اهداف و ارزش های قصه گفتن ، چگونگی اثر گذاری قصه بر کودکان ، فنون قصه درمانی ، قصه برای کودکان دبستانی و ویژگی های قصه بیان شده است . در بخش دوم تعاریف پرخاشگری ، انواع پرخاشگری ، مبانی نظری پرخاشگری ، عوامل موثر بر پرخاشگری کودکان ونوجوانان ، رابطه اضطراب و پرخاشگری ، عوامل زیست شناختی موثر بر پرخاشگری ، درمان های پرخاشگری مطرح شده است . در پایان ، پیشینه پژوهش که شامل پژوهش های انجام گرفته در داخل و خارج از کشور می باشد بیان شده است.

2-1-قصه گویی
قصه و قصه گویی به قدمت تاریخ بشر ریشه دارد. افراد هنگام بیان داستان رابطه های معنادار را کشف می کنند و نسبت به وضعیت خود بینش عمیق تری به دست می آورند (دوایودی 1997 به نقل از تبریزی 1376 ).اندیشمندان قصه گویی را شیوه ای طبیعی برای ساختن جهان می دانند . در این دیدگاه ارائه درسهای اخلاقی در چارچوب قصه برای سازمان دادن به یادگیری ها در زندگی مطرح شده است . به این ترتیب که اگر قصه ها در برگیرنده ی اعمال و پیامدهای آن باشند موجب رشد اخلاقی می شوند. ( تریزنبرگ مک گراث 2001 به نقل از سیدی 1379 ). از این نظر اهمیت قصه در رشد اخلاقی توسط بسیاری از صاحب نظران مورد بحث قرار گرفته است . در کتاب های مقدس انجیل و قرآن نیز یکی از رویکردهای مهم برای آموزش و شیوه های درست زندگی و کشف حقایق استفاده از استعاره ها حکایت ها و قصه های اقوام و مردمان مختلف است (کرافور د براون و کرافورد 2004 به نقل از شیبانی یوسفی لویه و دلاوری 1385 ) . به همین دلیل همواره یکی از عمده ترین و رایج ترین راههای انتقال تجربه و سرگرمی قصه گویی و گوش سپردن به قصه ها بوده است ( گرین 1999 ترجمه آدینه پور 1378 ).
در میان فیلسوفان باستان افلاطون نخستین اندیشمندی بود که بر اهمیت قصه برای کودکان و نوجوانان در کتاب خود تاکید کرده است ( رحماندوست 1381 به نقل از پریرخ و امجدی 1386 ). متخصصان آموزش و پرورش دو هدف متمایز برای قصه گویی کودکان مطرح کرده اند هدف نخست : کارکرد اطلاعاتی قصه گویی در ارائه بخشی از دانش درباره ی جهان و فرهنگ است و هدف دوم : کارکرد انتقادی در آموزش و یاد دادن است که شیوه های تفکر و عمل را به افراد می آموزد ( تامپسون و رودلوف 1987 ترجمه طهوریان 1384 ).
قصه گویی پیشینه ای پیوسته به تاریخ پیدایش انسان دارد . علاقه به قصه و شنیدن خاطره ها و ماجراها را آفریننده دانا در نهاد انسان نهاده است. به همین دلیل هماره یکی از عمده ترین و رایج ترین راه های انتقال تجربه و سرگرمی قصه گویی و گوش سپردن به قصه ها بوده است . هنر قصه گویی درطول زمان تغییر شکل یافته و موازی با گسترش رسانه های گروهی از یک سو و دست آوردهای روانشناسی یادگیری از سوی دیگر جامه های نو پوشیده تا همچنان بماند و توان رقابت خود را از دست ندهد . با اینکه در بعضی از جوامع پیشرفته امروز قصه گویی به عنوان یک هنر پرطرفدار یک شیوه آموزشی توانمند و یک سرگرمی پر جاذبه مطرح است در کشور ما توجه چندانی به قصه گویی نمی شود خانواده و بزرگترها فرصت طلایی و مهربانی آفرین قصه گویی را به جعبه های جادویی سپرده اند تا گرفتار