آوولیو و گاردنر با تکیه برعلم تجربی «خود» و بعد اون فرآیند پیشرفت فردی (رهبر و کارکنان) رو شناسایی و توضیح کردند. این دو محقق با تحقیق بر 80  مقاله رهبری شبیه، متغییرهای تجربی رو واسه شناسایی فرآیند پیشرفت فردی ارائه  کردند (آوولیو و گاردنر، 2005).

همچنین،  طبق باور آوولیو و گاردنر، شکل گرفتن فرآیند پیشرفت فردی نیازمند حمایت های اخلاقیه تا از هرگونه انحراف و نقصانی جلوگیری شه و اونا رو با عنوان “سرمایه های مثبت روانشناسی” و “دید های مثبت اخلاقی ” معرفی می­کنن (آوولیو و گاردنر، 2005). به خاطر این، با تکیه بر علم تجربی و حمایت های اخلاقی، فرآیند پیشرفت فردی رهبرشکل می گیرد: درون رهبر ارزش­های ذاتی عالی هست (که همون سرمایه مثبت روانشناسی رهبر و دید های مثبت اخلاقیه) و رشد و تعالی یافتهه (می و همکاران، 2011؛ آوولیو و گاردنر، 2005؛ ایگلی، 2005؛ براون و تروینو، 2006). رهبر با شناخت این ارزشا و با حمایت اونا، خودشو می شناسد که به اون خودآگاهی میگن (آوولیو و گاردنر، 2005؛ ایگلی، 2005؛ براون و تروینو، 2006) و براساس اون، معیارهای داخلی رو واسه تنظیم رفتار خود تعریف و توضیح می کنه و این امرخود تنظیمی نام داره (آوولیو و گاردنر، 2005؛ شمیر و ایلام، 2005؛ تور و آفوری، 2008). بعد با تکیه بر این دو بعد، رفتار و فرآیندهای رهبری رو می سازد و اجرا می کنه (آوولیو و گاردنر، 2005؛ ایگلی، 2005؛ براون و تروینو، 2006 و تور و آفوری، 2008). بر این پایه، رهبر الگویی عالی و رشد یافته واسه پیروانه و پیروان واسه رشد و تعالی درفرآیند پیشرفت فردی خود و بعد اون کارکرد خود باید به اون اقتدا کنن (آوولیو و گاردنر، 2005؛ ایگلی، 2005؛ براون و تروینو، 2006). این رابطه و وابستگی بین رشد و تعالی رهبر و پیروان واسه اولین بار در نظریه رهبری اصیل یاد شده. در آخر هم نظریه رهبری اصیل عنوان می کنه که اینجور رهبر و کارکنانی سازمان رو به عملکردی پایدار و بی مشکل می رسانند که بیشتر از هر انتظاریه.

از توضیحات بالا، مشخص می شه که این نظریه بر ارزشا و عناصراخلاقی توجه زیاد داره. همچنین پایه نظریه رهبری اصیل «رهبر» است؛ در نظریه رهبری اصیل پایه و پایه رفتار رهبر «خود» رهبره. یعنی دیگه، هسته رهبری اصیل خود آگاهی و خودتنظیمی رهبره (آوولیو و گاردنر، 2005؛ ایگلی، 2005؛ براون و تروینو، 2006).

در ادامه هر یک از عناصر به گونه جدا از هم توضیح داده می شه:

1- سرمایه مثبت روانشناسی[1]

آوولیو و گاردنر عنوان می کنن که سرمایه مثبت روانشناسی حالتای مثبت روانشناسی مثل اعتماد به نفس، امیدواری، خوش بینی و نرمی هستن که درون فرد به گونه ذاتی وفطری وجود دارن (آوولیو و گاردنر، 2005). این ویژگیا منابع فردی در رهبری اصیل هستن. وقتی که با بافت مثبت سازمانی همراه می شن، رفتارهای خودآگاهی و رفتارهای خود تنظیمی رو رشد و بهبود می دن (این صفات ارزشای فی نفسه برترهستند که همون طورکه در بخش قبل اشاره گردید، در ذات بشر وجود دارن). سرمایه های روانشناسی اثر اساسی در پیشرفت و رشد افراد، تیما و جوامع دارن (لوتانز، 2002، 2002؛ لوتانز و آوولیو، 2003؛ سلیگمن[2]، 2002؛ سلیگمن، سیکزنتمیهالی[3]، 2000؛ اسنایدر و لوپز[4]، 2002؛ به نقل از آوولیو و گاردنر، 2005).

2- نظر مثبت اخلاقی[5]

عامل مهم دیگه در رهبری اصیل نظر  مثبت اخلاقیه (لوتانز و آوولیو، 2003؛ می و همکاران، 2003). نظر، مثبت اخلاقی[6] می شه و رهبر باید این عوامل اخلاقی رو داشته باشه  تا بتونه رهبری اصیل باشه. طبق نظر آوولیو و گاردنر، این نظر هم مثل سرمایه های روانشناسی ذاتی و ذاتی هستن. این عوامل سرمایه های اخلاقی رهبر اصیل هستن و در فرآیند تصمیم گیری به رهبرکمک می کنن تا به تصمیمای روشن و اخلاقی موفقیت یابد مثل شجاعت، نرمی و اثر گذاری. این نکته  قابل ذکره که ظرفیتای اخلاقی و روانشناسی مدنظره که عملیاتی باشن تا بتونن در فرآیند تصمیم گیری به رهبر اصیل کمک کنن(این صفات احساسات مثبت متمرکز به بقیه هستن).

بنا به باور آوولیو و گاردنر (2005)، این دو بعد ویژگیای ذاتی و داخلی رهبری اصیل هستن که به دیگه ابعاد رهبری اصیل منتهی می شن.

[1] . Positive psychological  capital

[2] . Seligman

[3] . Csikszentmihalyi

[4] . Snyder  and  Lopez

[5] . Positive  moral  perspective

[6] . Ethical / moral

متن کامل :

پایان نامه ارائه مدل پیش بینی اشتیاق شغلی با در نظر داشتن رهبری اصیل و سرمایه های روانشناختی ( مورد مطالعه: دبیران تربیت بدنی شیراز )

بررسی ذهن آگاهی بر پایه ی علمی

از لحاظ تاریخی، ذهن­آگاهی بیشتر با جنبش­های معنوی مرتبط می­گردد تا جریانهای اصلی روانشناسی. ذهن­آگاهی، تکنیک اصلی مورد استفاده در مراقبه بودایی است که ریشه در آیین مذکور دارد. آیین بودایی در هند و توسط سیدار تاگوتاما بودا[1]که رهبری مذهبی بود، 500 سال قبل از میلاد و در واکنش به رنج افراد فقیر، بیمار، مسن و در حال احتضار پایه­گذاری شد. طبق نظریه چهار حقیقت عالی، وجود مملو از رنج است که این رنج، نتیجه­ی گرایش خودکار به وابستگی است، طریقه­ی خاتمه­دهی به این رنج در پیش گرفتن طریقت هشتگانه می­باشد. بودا در طریق هشتگانه به بیان روش­های رسیدن به نیروانا[2]، یعنی آزادی از ناراحتی پرداخته است که مشتمل بر درک فلسفه بودیسم است و پیروی از آن، پایبندی به اصول اخلاقی مربوط به گفتار، کردار، پیشه، منضبط کردن ذهن و مراقبه می­باشد. این طریق هشتگانه، افراد را قادر می­سازد تا بطور کامل به تجربه زندگی بپردازند، درعین حال گرایش و وابستگی خود به پدیده ها را کاهش دهند (کومار[3]،2002).

پس از مرگ بودا در سال 483 قبل از میلاد، آیین بودایی همچنان کم رونق باقی می­ماند، تا اینکه امپراطور موریان یعنی آسوکا[4]در قرن سوم قبل از میلاد به این آیین گرایش پیدا نمود. با گسترش بودیسم به نقاط دیگر آسیا، این آیین بر اساس تعابیر مختلف به عمل آمده از تعالیم بودا به فرق مختلف تبدیل شد و دو فرقه اصلی «بودیسم تراوادا»[5]و «بودیسم ماهایانا»[6]ظهور یافت. بودائیان تراوادا به شکلی محتاطانه به تعبیر تعالیم بودا پرداخته و بر آزادی فرد بر اساس تلاش­های خودش تمرکز نمودند و اساسا به مراقبه و تمرکز و یک زندگی صومعه­ای جدای از جامعه تأکید ورزیدند. در بودیسم ماهایانا، تعبیر آزادانه­تری از تعالیم بودا به عمل آمده که برای افراد بیشتری جذابیت دارد. در این فرقه، ماهایانا، بر رهایی از طریق یک زندگی نیکوکارانه و شفقت ورزی تأکید می­شود. با آنکه بودیسم تراوادا در سریلانکا، تایلند، برمه و بودیسم ماهایانا در مغولستان، تبت، ژاپن، کره، ویتنام و نپال گسترش یافته است لیکن فرقه دوم، ماهایانا، به دلیل ارائه تعبیر آزادانه­تری از تعالیم بودا از اقبال بیشتری برخوردار شده است. در حدود 150 سال بعد از میلاد با شروع تجارت بین هند و چین، ایده­ها و آیین­های فرقه ماهایانا به چین نیز راه پیدا نموده است ( دایره المعارف بریتانیکا،2003؛ به نقل از کاویانی،حاتمی و جواهری،1387).

بین سال های 550 و 600 پس از میلاد، آیین بودیسم توسط میسیونرهای فرستاده شده از سوی پادشاه کره به ژاپن نیز راه پیدا کرد و تا پایان قرن هشتم، فرقه­های بودایی زیادی ایجاد گشته و رشد نمود. «ذن بودیسم» که یک فرقه بودیسم ماهایانا بود، در قرن نهم و توسط بودائیان چینی فرقه «چان»[7]به ژاپن معرفی شد و در حدود 1200 سال بعد از میلاد از رواج برخوردار شد. «ذن» معادل ژاپنی «چان» می­باشد که تقریبا به معنای «مراقبه» ترجمه شده است. ذن بودیسم بر نگرش عدم وابستگی، مراقبه به منظور افزایش آگاهی و تمرکز بر زمان حال تأکید دارد که ثمره آن حالت آزادی روانی از رنج می­باشد. مراقبه بودایی بیش از همه از طریق ذن بودیسم ژاپنی به غرب معرفی گردید. مهاجران آسیایی که در قرن نوزدهم به آمریکا مهاجرت نمودند، شروع به بنیان نهادن جوامع[8] و معابد[9] نمودند. با این وجود هنگامیکه ذن به ایالات متحده رسید، تاثیر آن بسیار محدود بود. اگرچه ذن بودیسم در سال 1893 در کنفرانس جهانی شیکاگو معرفی شد، همچنان تاثیر کمی بر فرهنگ آمریکایی بر جای گذارد (کارداسیوتو[10]،2005).

 انتقال ذهن آگاهی به روانشناسی

    در دهه­های 1940 و 1950 ذن به تدریج از طریق کتابهای پرطرفداری همچون ذن در هنر کمانگیری[11](هریگل[12]،1953)، ذن بودیسم و روانکاوی ( سوزوکی، فرام و مارتینو[13]، 1960)و روان درمانی در شرق و غرب ( واتس[14]،1961) ارتقاء یافت. با این حال در اواخر دهه 1950 و در طول دهه 1960 بود که مراقبه بر اساس ذن بودیسم از طریق نوشته­های روان­درمانگران برجسته­ای همچون فروم[15](1960)، فینگریت[16](1963)، آساگیولی[17](1965) و باس[18](1965) بیشتر مورد توجه قرار گرفت و آنها از نمادهای مراقبه­ای در نوشته­های خود استفاده نمودند و قرن ها در مورد مراقبه در ارتباط با روان تحلیل­گری اشارات و بحث­های فراوانی کردند. مثلا چنین انگاشته می­شد که ذن می­تواند موجب تسهیل پرده برداشتن از ناخودآگاه شود. مراقبه ذن نیز همسوی روان­درمانی انگاشته شد؛ زیرا بر آگاهی از لحظه حاضر[19]،خودجوشی[20]و پذیرش[21]تأکید دارد (اسمیت[22]،1986). به عنوان مثال تأکید بودیسم بر رشد و تحول باعث گردید از جانب وجودگرایان و انسان­گرایان در روانشناسی بالینی مورد توجه و عنایت قرار گیرد (کومار،2002).

تارت(1972) معتقد است که محبوبیت تدریجی مراقبه در روانشناسی منجر به شکل­گیری طریقت­های بودایی گسترده و متنوع گردیده است. همچنین آمریکاییان در خلال دهه­های 1960 و1970 میلادی، نگریستن به درون[23]و تجربه­آزمایی روش­های افزایش آگاهی و گسترش مرزهای هشیاری از طریق داروهای روانگردان، هیپنوتیزم و فراروانشناسی[24] را آغاز نمودند. توجه روزافزون به آیین و فرهنگ شرقی معطوف گردیده و در نهایت امر، مراقبه، نیز به جرگه رویابینی، هیپنوتیزم و داروهای روان­گردان به عنوان حالت اصلاح شده­ی آگاهی[25]پیوست، زیرا خصیصه­ی آن تغییر کیفی در الگوی کلی کارکرد ذهنی بود (کارداسیوتو،2005).

مشخص گردیده است که مراقبه باعث ایجاد حالت هشیاری و آگاهی می­شود که این حالت به صورت عینی و از طریق الکتروانسفالوگرام[26] قابل سنجش می­باشد. در افرادی که در حالت مراقبه هستند، ویژگی­هایی همچون فعالیت موج آلفا به همراه کاهش در آهنگ متابولیسمی، امواج تتا مانند حالات برانگیختگی پایین در ارتباط با خواب و حتی برخی فعالیت­های امواج دلتا که به گونه­ای در خواب­های سنگین و کما(بیهوشی) دیده می شود وجود دارد. با آنکه روانشناسان تجربی، مراقبه را به عنوان حالت اصلاح شده­ی آگاهی تعریف کرده اند ولی تعلیم گران مراقبه ذن آن را همچنان یک تجربه «افزایش آگاهی» می دانند تا تجربه «اصلاح آگاهی» (اسمیت،1986).

پژوهش­هایی که در زمینه فیزیولوژی انجام گرفته است از این نقطه نظر حمایت کرده و دو نوع از حالات مراقبه­ای را مشخص نموده است. افرادی که در شیوه­های تمرکزی( مانند مراقبه­های یوگا) درگیر می­شوند، ظاهرا از عواملی که حواس افراد را پرت می­کنند، ناآگاهند که این مسأله با عدم مسدودشدگی آلفا (توقف فعالیت آلفا در پاسخ به یک محرک) مشخص می­شود. افرادی که شیوه­های ذهن­آگاهی را به کار می­برند دوره­های بسیار کوتاهی از مسدودشدگی آلفا را نشان می دهند و به عواملی که حواس را پرت می کنند خو نمی­گیرند گویا که هرگونه عامل مزاحم خارجی را برای اولین بار تجربه می­کنند (کارداسیوتو،2005). افرادی که به مراقبه ذهن آگاهی می­پردازند از محیط خود، آگاهی کامل داشته و هر لحظه را به آرامی و فارغ از هرگونه وابستگی یا منحرف شدن حواس تجربه می­کنند؛ لذا بررسی و کاربرد ذهن­آگاهی جدا از ریشه­های تاریخی بودایی آن در روانشناسی آغاز گردید. بررسی تجربی ذهن­آگاهی خارج از قلمرو روانشناسی تجربی تداوم یافت. در روانشناسی اجتماعی، لانگر[27](1989) دو حالت از بودن را معرفی نمودکه عوامل شناختی و عاطفی را دربرمی­گیرد: ذهن­آگاهی و ذهن­ناآگاهی[28](عدم ذهن آگاهی). طبق نظر لانگر، ذهن­آگاهی گسترش حالت انعطاف­پذیر ذهن است و زمانی رخ می­دهد که فرد مقوله­های جدید می­آفریند، نسبت به اطلاعات جدید و نو به صورت باز برخورد می­کند و از بیش از یک چشم انداز آگاه است.

افراد ذهن­آگاه در زمان حال بوده، نسبت به زمینه[29]و چشم­انداز حساسیت دارند و به شکل فعالانه تمایزات جدیدی ترسیم می­کنند. ذهن­آگاهی در تضاد با عدم ذهن­آگاهی یعنی رفتاری که از روی عادات کاملا ماهرانه سر زده، اسیر قالب­های خشک ذهنی بوده و بدون توجه به زمان یا زمینه روی می­دهد قرار دارد. از آنجایی که این حالت (عدم ذهن آگاهی) با آگاهی کم یا عدم آگاهی صورت می­پذیرد غالبا به درک منفردی از اطلاعات منجر شده و توسط قانون یا روال همیشگی اداره می­شود (لانگر،2002).

در مطالعات دیگری که به دنبال پژوهش­های لانگر انجام شد، به بررسی ذهن­آگاهی در رابطه با سلامتی، کسب، تجارت و آموزش پرداخته شده است. پژوهش­هایی که به بررسی پیامدهای ذهن­آگاهی- عدم ذهن­آگاهی بر سلامتی افراد سالمندپرداخته­اند نشان داده است که شرایط ذهن­آگاهی (مانند افزایش کنترل بر برنامه زندگی خود) با کاهش شرایط مضر برای سلامتی و افزایش عمر رابطه داشته است. مطالعات ذهن­آگاهی در حیطه کسب و تجارت، پیشنهادکننده افزایش میزان خلاقیت و کاهش فرسودگی شغلی در نتیجه افزایش ذهن­آگاهی بوده است. در پژوهش­های مربوط به نقش ذهن­آگاهی در محیط­های آموزشی نیز دریافته­اند که شرکت­کنندگان در شرایط ذهن­آگاهی از قابلیت مطلوب­تری برای استفاده خلاقانه از اشیاء در هنگام نیاز به استفاده ابتکاری از موضوعات برخوردارند و سطح توجه و علاقه آنان به تکلیف و همینطور حافظه آنان بهبود یافته است. علاوه بر این نشان داده شده است که ذهن­آگاهی با افزایش توانمندی، حافظه، خلاقیت، عاطفه مثبت، کاهش تصادفات، خطاهای انسانی و استرس رابطه دارد (لانگر و مولدووانو[30]،2000).

بررسی ذهن آگاهی و صبر در افراد

2- اضطراب منتشر
اضطراب معمولا به عنوان احساس پراکنده و مبهم و نامطبوع ترس و تشویش تعریف می-شود. شخص مضطرب به خصوص در مورد خطرات ناشناخته بسیار نگران است. علاوه بر آن، فرد مضطرب ترکیبی از علائم زیر را نشان می¬دهد: تپش قلب، تنگی نفس، اسهال، بی-اشتهایی، سستی، سرگیجه، تعریق، بی¬خوابی، تکرر ادرار و لرزش. در حالیکه افراد وحشت¬زده به راحتی می¬توانند بگویند از چه می¬ترسند، افراد دچار اختلالات اضطراب از علل ترسشان آگاهی ندارند.
در اختلال اضطراب منتشر، اضطراب حداقل یک ماه (و معمولا بیشتر) باقی می¬ماند و به تجارب اخیر زندگی فرد مربوط نیست. اختلال اضطراب منتشر چهار نشانه دارد: تنش حرکتی، فعالیت بیش از حد دستگاه خودمختار، ترس از آینده و گوش بزنگی زیاد.
بر اساس دیدگاه روان¬پویشی، علل اختلال اضطراب منتشر، رویدادهای درون¬روانی و انگیزه¬های ناخودآگاه هستند. در واقع دفاع¬های فرد برای کنترل یا حبس اضطراب کافی نیست. نظریه¬پردازان یادگیری معتقدند که علائم اختلال اضطراب منتشر به همان طریقی که دیگر رفتارها یاد گرفته می¬شوند، یاد گرفته شده¬اند. در دیدگاه شناختی اعتقاد بر این است که اضطراب نتیجه¬ی افکار و عقاید غلط، غیرواقعی و غیرمنطقی و خصوصا اغراق درباره خطرات موجود در موقعیت است (ساراسون و ساراسون،1383)

– تفاوتهای بین افسردگی و اضطراب
همپوشی قابل ملاحظه¬ای بین افسردگی و اضطراب وجود دارد، بطوریکه اغلب بیماران مبتلا به اختلال اضطراب منتشر، افسرده هستند و بیماران افسرده نیز غالبا مضطربند. به علاوه حتی موارد خالص هر دو اختلال، خصوصیات بسیار مشابهی در زمینه خودپنداره تحقیرشده، پیش¬بینی¬های منفی و سوگیری منفی در ارزیابی تجارب رایج، نشان می¬دهند. اما تفاوتهای بین دو گروه، ماهیت خاص هر اختلال را روشن می¬سازد:
1-ارزیابی¬های منفی در افسردگی، گسترده، کلی و فراگیر هستند؛ ولی در اضطراب، گزینشی و خاص می¬باشند، همه¬ی سطوح را دربرنمی¬گیرند و نسبت به عوامل مثبت بی توجه نیستند.
2-بیمار اضطرابی، چشم¬اندازهایی برای آینده می¬بیند و از نظر ارادی تسلیم نشده است. بیمار افسرده، آینده را سیاه می¬بیند و باور دارد که یک رابطه اساسی را از دست داده یا شکست خورده و از نظر ارادی تسلیم شده است.
3-شخص اضطرابی، شکست¬ها یا اشتباهاتش را بطور مطلق به عنوان یک کانون فساد در مرکز شخصیتش یا به عنوان محملی برای بیزاری از خویش نمی¬بیند. اما بیمار افسرده، اشتباهاتش را به این صورت تفسیر می¬کند که بطور کلی معیوب و نامناسب است و شکست¬هایش غیرقابل جبرانند.
4-بیمار اضطرابی در ارزیابی¬های منفی¬اش نامطمئن و دودل است، ولی شخص افسرده، مطلق¬نگر است.
5-بیمار اضطرابی پیش¬بینی می¬کند که در روابطش با دیگران، در اهداف و مقاصدش، در توانایی انطباق با مشکلات، در عملکرد مناسب و در سلامت و بقایش اشکال به وجود خواهد آمد. شخص افسرده، افسوس می¬خورد که منبع کسب رضایتش را از دست داده، از رابطه با افراد مهم محروم گردیده و در اهدافش دچار شکست شده.
6-شخص افسرده دارای یک دید کلی است مبنی بر اینکه هیچ چیز بر وفق مرادش نیست و به همین دلیل احساس تأثر و غمگینی می¬کند (بک، 1383؛ به نقل از کهدویی،1384).

ذهن آگاهی
– ریشه های تاریخی ذهن آگاهی
از لحاظ تاریخی، ذهن¬آگاهی بیشتر با جنبش¬های معنوی مرتبط می¬گردد تا جریانهای اصلی روانشناسی. ذهن¬آگاهی، تکنیک اصلی مورد استفاده در مراقبه بودایی است که ریشه در آیین مذکور دارد. آیین بودایی در هند و توسط سیدار تاگوتاما بودا که رهبری مذهبی بود، 500 سال قبل از میلاد و در واکنش به رنج افراد فقیر، بیمار، مسن و در حال احتضار پایه¬گذاری شد. طبق نظریه چهار حقیقت عالی، وجود مملو از رنج است که این رنج، نتیجه¬ی گرایش خودکار به وابستگی است، طریقه¬ی خاتمه¬دهی به این رنج در پیش گرفتن طریقت هشتگانه می¬باشد. بودا در طریق هشتگانه به بیان روش¬های رسیدن به نیروانا ، یعنی آزادی از ناراحتی پرداخته است که مشتمل بر درک فلسفه بودیسم است و پیروی از آن، پایبندی به اصول اخلاقی مربوط به گفتار، کردار، پیشه، منضبط کردن ذهن و مراقبه می¬باشد. این طریق هشتگانه، افراد را قادر می¬سازد تا بطور کامل به تجربه زندگی بپردازند، درعین حال گرایش و وابستگی خود به پدیده ها را کاهش دهند (کومار ،2002).
پس از مرگ بودا در سال 483 قبل از میلاد، آیین بودایی همچنان کم رونق باقی می-ماند، تا اینکه امپراطور موریان یعنی آسوکا در قرن سوم قبل از میلاد به این آیین گرایش پیدا نمود. با گسترش بودیسم به نقاط دیگر آسیا، این آیین بر اساس تعابیر مختلف به عمل آمده از تعالیم بودا به فرق مختلف تبدیل شد و دو فرقه اصلی «بودیسم تراوادا» و «بودیسم ماهایانا» ظهور یافت. بودائیان تراوادا به شکلی محتاطانه به تعبیر تعالیم بودا پرداخته و بر آزادی فرد بر اساس تلاش¬های خودش تمرکز نمودند و اساسا به مراقبه و تمرکز و یک زندگی صومعه¬ای جدای از جامعه تأکید ورزیدند. در بودیسم ماهایانا، تعبیر آزادانه¬تری از تعالیم بودا به عمل آمده که برای افراد بیشتری جذابیت دارد. در این فرقه، ماهایانا، بر رهایی از طریق یک زندگی نیکوکارانه و شفقت ورزی تأکید می¬شود. با آنکه بودیسم تراوادا در سریلانکا، تایلند، برمه و بودیسم ماهایانا در مغولستان، تبت، ژاپن، کره، ویتنام و نپال گسترش یافته است لیکن فرقه دوم، ماهایانا، به دلیل ارائه تعبیر آزادانه¬تری از تعالیم بودا از اقبال بیشتری برخوردار شده است. در حدود 150 سال بعد از میلاد با شروع تجارت بین هند و چین، ایده¬ها و آیین¬های فرقه ماهایانا به چین نیز راه پیدا نموده است ( دایره المعارف بریتانیکا،2003؛ به نقل از کاویانی،حاتمی و جواهری،1387).
بین سال های 550 و 600 پس از میلاد، آیین بودیسم توسط میسیونرهای فرستاده شده از سوی پادشاه کره به ژاپن نیز راه پیدا کرد و تا پایان قرن هشتم، فرقه¬های بودایی زیادی ایجاد گشته و رشد نمود. «ذن بودیسم» که یک فرقه بودیسم ماهایانا بود، در قرن نهم و توسط بودائیان چینی فرقه «چان» به ژاپن معرفی شد و در حدود 1200 سال بعد از میلاد از رواج برخوردار شد. «ذن» معادل ژاپنی «چان» می¬باشد که تقریبا به معنای «مراقبه» ترجمه شده است. ذن بودیسم بر نگرش عدم وابستگی، مراقبه به منظور افزایش آگاهی و تمرکز بر زمان حال تأکید دارد که ثمره آن حالت آزادی روانی از رنج می¬باشد. مراقبه بودایی بیش از همه از طریق ذن بودیسم ژاپنی به غرب معرفی گردید. مهاجران آسیایی که در قرن نوزدهم به آمریکا مهاجرت نمودند، شروع به بنیان نهادن جوامع و معابد نمودند. با این وجود هنگامیکه ذن به ایالات متحده رسید، تاثیر آن بسیار محدود بود. اگرچه ذن بودیسم در سال 1893 در کنفرانس جهانی شیکاگو معرفی شد، همچنان تاثیر کمی بر فرهنگ آمریکایی بر جای گذارد (کارداسیوتو ،2005).

– انتقال ذهن آگاهی به روانشناسی
در دهه¬های 1940 و 1950 ذن به تدریج از طریق کتابهای پرطرفداری همچون ذن در هنر کمانگیری (هریگل ،1953)، ذن بودیسم و روانکاوی ( سوزوکی، فرام و مارتینو ، 1960)و روان درمانی در شرق و غرب ( واتس ،1961) ارتقاء یافت. با این حال در اواخر دهه 1950 و در طول دهه 1960 بود که مراقبه بر اساس ذن بودیسم از طریق نوشته¬های روان¬درمانگران برجسته¬ای همچون فروم (1960)، فینگریت (1963)، آساگیولی (1965) و باس (1965) بیشتر مورد توجه قرار گرفت و آنها از نمادهای مراقبه¬ای در نوشته¬های خود استفاده نمودند و قرن ها در مورد مراقبه در ارتباط با روان تحلیل¬گری اشارات و بحث¬های فراوانی کردند. مثلا چنین انگاشته می¬شد که ذن می¬تواند موجب تسهیل پرده برداشتن از ناخودآگاه شود. مراقبه ذن نیز همسوی روان¬درمانی انگاشته شد؛ زیرا بر آگاهی از لحظه حاضر ،خودجوشی و پذیرش تأکید دارد (اسمیت ،1986). به عنوان مثال تأکید بودیسم بر رشد و تحول باعث گردید از جانب وجودگرایان و انسان¬گرایان در روانشناسی بالینی مورد توجه و عنایت قرار گیرد (کومار،2002).
تارت(1972) معتقد است که محبوبیت تدریجی مراقبه در روانشناسی منجر به شکل-گیری طریقت¬های بودایی گسترده و متنوع گردیده است. همچنین آمریکاییان در خلال دهه-های 1960 و1970 میلادی، نگریستن به درون و تجربه¬آزمایی روش¬های افزایش آگاهی و گسترش مرزهای هشیاری از طریق داروهای روانگردان، هیپنوتیزم و فراروانشناسی را آغاز نمودند. توجه روزافزون به آیین و فرهنگ شرقی معطوف گردیده و در نهایت امر، مراقبه، نیز به جرگه رویابینی، هیپنوتیزم و داروهای روان¬گردان به عنوان حالت اصلاح شده¬ی آگاهی پیوست، زیرا خصیصه¬ی آن تغییر کیفی در الگوی کلی کارکرد ذهنی بود (کارداسیوتو،2005).
مشخص گردیده است که مراقبه باعث ایجاد حالت هشیاری و آگاهی می¬شود که این حالت به صورت عینی و از طریق الکتروانسفالوگرام قابل سنجش می¬باشد. در افرادی که در حالت مراقبه هستند، ویژگی¬هایی همچون فعالیت موج آلفا به همراه کاهش در آهنگ متابولیسمی، امواج تتا مانند حالات برانگیختگی پایین در ارتباط با خواب و حتی برخی فعالیت¬های امواج دلتا که به گونه¬ای در خواب¬های سنگین و کما(بیهوشی) دیده می شود وجود دارد. با آنکه روانشناسان تجربی، مراقبه را به عنوان حالت اصلاح شده¬ی آگاهی تعریف کرده اند ولی تعلیم گران مراقبه ذن آن را همچنان یک تجربه «افزایش آگاهی» می دانند تا تجربه «اصلاح آگاهی» (اسمیت،1986).
پژوهش¬هایی که در زمینه فیزیولوژی انجام گرفته است از این نقطه نظر حمایت کرده و دو نوع از حالات مراقبه¬ای را مشخص نموده است. افرادی که در شیوه¬های تمرکزی( مانند مراقبه¬های یوگا) درگیر می¬شوند، ظاهرا از عواملی که حواس افراد را پرت می¬کنند، ناآگاهند که این مسأله با عدم مسدودشدگی آلفا (توقف فعالیت آلفا در پاسخ به یک محرک) مشخص می¬شود. افرادی که شیوه¬های ذهن¬آگاهی را به کار می¬برند دوره¬های بسیار کوتاهی از مسدودشدگی آلفا را نشان می دهند و به عواملی که حواس را پرت می کنند خو نمی¬گیرند گویا که هرگونه عامل مزاحم خارجی را برای اولین بار تجربه می¬کنند (کارداسیوتو،2005). افرادی که به مراقبه ذهن آگاهی می¬پردازند از محیط خود، آگاهی کامل داشته و هر لحظه را به آرامی و فارغ از هرگونه وابستگی یا منحرف شدن حواس تجربه می¬کنند؛ لذا بررسی و کاربرد ذهن¬آگاهی جدا از ریشه¬های تاریخی بودایی آن در روانشناسی آغاز گردید. بررسی تجربی ذهن¬آگاهی خارج از قلمرو روانشناسی تجربی تداوم یافت. در روانشناسی اجتماعی، لانگر (1989) دو حالت از بودن را معرفی نمودکه عوامل شناختی و عاطفی را دربرمی¬گیرد: ذهن¬آگاهی و ذهن¬ناآگاهی (عدم ذهن آگاهی). طبق نظر لانگر، ذهن¬آگاهی گسترش حالت انعطاف¬پذیر ذهن است و زمانی رخ می¬دهد که فرد مقوله¬های جدید می¬آفریند، نسبت به اطلاعات جدید و نو به صورت باز برخورد می¬کند و از بیش از یک چشم انداز آگاه است.
افراد ذهن¬آگاه در زمان حال بوده، نسبت به زمینه و چشم¬انداز حساسیت دارند و به شکل فعالانه تمایزات جدیدی ترسیم می¬کنند. ذهن¬آگاهی در تضاد با عدم ذهن¬آگاهی یعنی رفتاری که از روی عادات کاملا ماهرانه سر زده، اسیر قالب¬های خشک ذهنی بوده و بدون توجه به زمان یا زمینه روی می¬دهد قرار دارد. از آنجایی که این حالت (عدم ذهن آگاهی) با آگاهی کم یا عدم آگاهی صورت می¬پذیرد غالبا به درک منفردی از اطلاعات منجر شده و توسط قانون یا روال همیشگی اداره می¬شود (لانگر،2002).
در مطالعات دیگری که به دنبال پژوهش¬های لانگر انجام شد، به بررسی ذهن¬آگاهی در رابطه با سلامتی، کسب، تجارت و آموزش پرداخته شده است. پژوهش¬هایی که به بررسی پیامدهای ذهن¬آگاهی- عدم ذهن¬آگاهی بر سلامتی افراد سالمندپرداخته¬اند نشان داده است که شرایط ذهن¬آگاهی (مانند افزایش کنترل بر برنامه زندگی خود) با کاهش شرایط مضر برای سلامتی و افزایش عمر رابطه داشته است. مطالعات ذهن¬آگاهی در حیطه کسب و تجارت، پیشنهادکننده افزایش میزان خلاقیت و کاهش فرسودگی شغلی در نتیجه افزایش ذهن¬آگاهی بوده است. در پژوهش¬های مربوط به نقش ذهن¬آگاهی در محیط¬های آموزشی نیز دریافته¬اند که شرکت¬کنندگان در شرایط ذهن¬آگاهی از قابلیت مطلوب¬تری برای استفاده خلاقانه از اشیاء در هنگام نیاز به استفاده ابتکاری از موضوعات برخوردارند و سطح توجه و علاقه آنان به تکلیف و همینطور حافظه آنان بهبود یافته است. علاوه بر این نشان داده شده است که ذهن¬آگاهی با افزایش توانمندی، حافظه، خلاقیت، عاطفه مثبت، کاهش تصادفات، خطاهای انسانی و استرس رابطه دارد (لانگر و مولدووانو ،2000).

-ذهن آگاهی در روانشناسی بالینی: «موج سوم» رفتاردرمانی
در اواخر دهه 1970، ذهن¬آگاهی و به ویژه مراقبه ذهن¬آگاهی در روان¬درمانی گنجانیده شد. مثلا به همراه کتاب¬درمانی یا به عنوان یک درمان جنبی در کنار روان¬درمانی مورد استفاده قرار گرفته و یا بطور مستقل به عنوان نوعی روان¬درمانی کوتاه مدت به کار گرفته شد. با آنکه در این تلاش¬های اولیه، روش¬های ذهن¬آگاهی در روان¬درمانی مورد استفاده قرار گرفت، ولی در اوایل دهه 1990 بود که برخی از روان¬درمانی¬های ابتکاری، مفهومی از ذهن-آگاهی را به کار گرفتند که سنخیت بیشتری با ریشه¬های بودایی آن داشت. در این درمانهای جدید و ارتقاءیافته چنین تأکید می¬شودکه آگاهی از زمان حال و پذیرشگری، دو بعد مهم مراقبه ذهن¬آگاهی هستندکه به آن «موج سوم» رفتاردرمانی اطلاق می¬شود. به سختی می-توان رفتاردرمانی را به سه موج یا نسل مقوله¬بندی کرد که تشکیل دهنده مجموعه¬ای از فرضیات و روش¬های غالب باشد (برسلین، زاک و مک ماین ،2002).

– موج اول رفتاردرمانی: کاربردهای بالینی تحلیل تجربی رفتار
رفتاردرمانی که برخاسته از چارچوب مفهوم رفتارگرایی است بطور رسمی در دهه 1950 آغاز شد و پیشرفت¬های همزمان آن در ایالات متحده، آفریقای جنوبی و انگلستان محقق شد ( اسپیگلر و گوئرمونت ، 1993).
دو خصیصه بارزی که رفتاردرمانی را از مداخلات بالینی دیگر در آن زمان جدا ساخت عبارت بودند از کاربرد اصول به دست آمده از تحلیل رفتار برای پدیده بالینی و تأکید بر ارزیابی تجربی مداخلات رفتاردرمانی. به¬کارگیری اصول شرطی¬سازی عامل از سوی اسکینر (1953) و اصول شرطی¬سازی کلاسیک از سوی ولپی (1985)، برای درمان اضطراب موجب تحول رفتاردرمانی در خلال دهه 1950 گردید. در ایالات متحده، لیندزی و آیلون ، دانشجویان فارغ¬التحصیل اسکینر در دانشگاه هاروارد بطور منظم شروع به استفاده از اصول یادگیری جهت تغییر رفتارهای بیماران روانپزشکی نمودند. در اوایل دهه 1960، آیلون به همراه آزرین ، یکی دیگر از دانشجویان فارغ¬التحصیل اسکینر، نخستین اقتصاد ژتونی جامع را ابداع نمودند (اسپیگلر و گوئرمونت، 1993).
بطور همزمان در آفریقای جنوبی، ولپی (1985) چند درمان اساسی از جمله حساسیت-زدایی منظم و جرأت¬آموزی را ابداع نمود. رویکرد ولپی بر اساس جایگزینی پاسخ¬های ناسازگارانه (مانند اضطراب و گریز ) با پاسخ¬های سازگارانه¬تر (یعنی آرامسازی، رفتار جرأت-مندانه) قرار داشت. رشد رفتاردرمانی در انگلستان با حضور آیزنگ (1987)، مشابه با رویکردهایی که در ایالات متحده و آفریقای جنوبی مستقل از یکدیگر بودند به اوج خود رسید. از آنجایی که رفتاردرمانی مستقیماً بر رفتار مشکل زا تمرکز داشت بطور کلی از مفاهیم مبهم و پدیده¬های غیرقابل مشاهده احتراز می¬نمود.

-«موج دوم» رفتاردرمانی: تأکید گسترده بر شناخت
در اواخر دهه¬ی 1960، درمانگران به شکل روزافزون دریافتند که برای تحلیل جامع¬تر مشکلات انسانها و حل آنها باید به افکار و احساسات توجه نمود. با این وجود، تداعی¬گرایی و تحلیل رفتار دیگر قادر به ارائه¬ی توضیح کافی راجع به زبان و شناخت انسان نبودند. به عنوان یک تغییر پارادایم، شناخت به صورت یک هدف قابل اجرا برای مداخلات بالینی به رسمیت شناخته شد و توضیحات اولیه شناختی مربوط به تغییر رفتار مانند بندورا تبدیل به جنبش¬های درمان شناختی شد.
سه تاثیر عمده شناسایی شده بر موج دوم رفتاردرمانی عبارتند از:
1- کاربرد سازه¬های روانشناسی شناختی پایه به منظور گسترش مداخلات بالینی.
2- رشد معیارهای خودکنترلی به عنوان مداخلات بالینی.
3- ظهور درمانهای شناختی به وسیله الیس (1962) و بک (1964)،(1970) .
شناخت از نقطه نظر بالینی مورد تأکید قرار گرفت بطوری که بیماران جمعیت¬های تشخیصی متفاوتی که مورد مشاهده قرار گرفته بودند در سبکهای خاصی از پردازش شناختی درگیر بودند. از این رو درمان¬های شناختی بر روی شناسایی، اصلاح، آزمون و مورد تردید قرار دادن افکار بدکارکرد یا غیرعقلانی، طرحواره¬های ناسازگارانه و سبک¬های پردازش اطلاعات متمرکز گردید. اصول رفتاری با درمان شناختی ادغام شد و درمان شناختی ـ رفتاری ظهور یافت که هدف از آن درمان مشکلات مرتبط با شناخت، رفتار و هیجانات آشکار بود (کرایهد و کرایهد ،2003).

– «موج سوم» رفتاردرمانی: درمان های مبتنی بر ذهن آگاهی
همان گونه که پیش تر نیز بیان شد «موج سوم» رفتاردرمانی در اوایل دهه 1990 و با شکل گیری درمانهای ابتکاری تأکید کننده بر آگاهی از زمان حاضر و پذیرشگری آغاز گردید. هایس(2004) به بیان خصیصه¬های این موج از مداخلات بالینی پرداخته است.
موج سوم درمان رفتاری ـ شناختی مبتنی بر رویکردهای قانون¬محور و تجربی است. به خصوص نسبت به زمینه و کارکردهای پدیده¬های روانی و نه صرفاً شکل آنها توجه دارد و علاوه بر راهبردهای هدایتگر و قابل آموزش بر راهبردهای زمینه¬ای و تجربی نیز تأکید می-کند. این درمانها به دنبال ترکیب گسترده¬ای از قلمروهای اثربخش و انعطاف¬پذیر هستند تا یک رویکرد حذف گرا برای مشکلات دقیقاً تعریف شده و همچنین تأکید بر ارتباط مسائلی که هم مراجع و هم درمانگر به دنبال بررسی آن هستند. موج سوم رفتاردرمانی به تنظیم مجدد و ترکیب دو موج پیشین درمان رفتاری و شناختی پرداخته و آنها را در قالب مسائل، موضوعات و حیطه¬های قبلی آورده است که در وهله اول توسط سایر رویکردها مورد تأکید قرار گرفته اند.
درمانهای موجود در موج سوم را می توان به دو گروه تقسیم نمود:
1- مداخلات مبتنی بر آموزش ذهن¬آگاهی ( یعنی کاهش استرس مبتنی بر ذهن¬آگاهی ، شناخت¬درمانی مبتنی بر ذهن¬آگاهی ).
2- مداخلاتی که ذهن¬آگاهی مؤلفه¬ی کلیدی در آنها محسوب می¬شود (مانند پذیرش¬درمانی و تعهد درمانی ، رفتاردرمانی مناظره¬ای و پیشگیری از عود )

-مداخلات مبتنی بر آموزش ذهن آگاهی
کاهش استرس مبتنی بر ذهن آگاهی: این برنامه قبلاً کاهش استرس و برنامه آرامسازی نامیده می¬شد، نوعی درمان گروهی است که برای بیماران مبتلا به شرایط مزمن پزشکی طرح¬ریزی شده است که در آن اساس مداخلات را آموزش فشرده مراقبه ذهن¬آگاهی تشکیل می¬دهد. شرکت کنندگان هر هفته 2 تا 5/2 ساعت به آموزش دیدن و تمرین مراقبه ذهن¬آگاهی، مهارتهای مقابله¬ای و بحث و گفتگو در مورد تکالیف می¬پردازند. مهارت¬های مراقبه ذهن¬آگاهی عبارتند از وارسی بدنی، مراقبه نشستن با توجه به حالات تنفسی و ژست¬های بدنی هاتایوگا که در همه این موارد از افراد خواسته می¬شود تا به تجارب درونی خود بدون آنکه در محتوای آنها غرق یا جذب شوند، توجه نمایند. شرکت¬کنندگان در برنامه کاهش استرس مبتنی بر روش ذهن¬آگاهی هر روز زمان مشخصی را به تمرین مراقبه ذهن¬آگاهی اختصاص داده و در نهایت به اجرای آگاهی لحظه به لحظه در خلال زندگی روزمره می-پردازند (ریبل، گریسون، براینارد و روزنزویگ ،2001). کاهش استرس ذهن¬آگاهی¬مدار، موفقیت¬هایی در زمینه درمان نشانگان جسمی و روانی افراد مبتلا به درد مزمن (کابات-زین، 1982؛ کابات زین، لیپورث و بورلی ، 1985)، اضطراب منتشر و اختلالات پانیک (کابات-زین، ماسیون ، کرستیلر و پترسون، 1992)، اختلال خوردن ( کرستیلر و هالت ، 1999)، پسوریازیس (کابات ـ زین، ویلر، لایت، اسکیلینگ، اسکارف، کرایلی، هاسمر و برنارد ،1998)، فیبرومیالگیا (کاپلان، گلدنبرگ و گالوین ـ نادیو ،1993) و سرطان ( اسپکا، کارلسون، گودی و آنگن ،2000) نشان داده است. علاوه بر این کاهش استرس مبتنی بر ذهن¬آگاهی بطور معنی¬داری به افزایش وضوح ذهنی ، سلامت روان و نیز کاهش تنش بدنی انجامیده است (کارداسیوتو، 2005).

شناخت درمانی مبتنی بر ذهن آگاهی: این نوع درمان از کاهش استرس و برنامه آرامسازی اقتباس شده است که هدف از طراحی آن پیشگیری از حملات افسردگی عمده می¬باشد (سگال، ویلیامز و تیزدیل ،2002). در کاهش استرس مبتنی بر ذهن¬آگاهی، تکنیک¬های ذهن¬آگاهی با اجزایی از درمان شناختی برای تسهیل یک دیدگاه منفصل¬شده از افکار، عواطف، و حالات بدنی تلفیق شده است مانند « من افکارم نیستم». از این رو هدف کاهش استرس مبتنی بر ذهن¬آگاهی، افزایش آگاهی از تجربه لحظه به لحظه و آوردن توجه به زمان حال می باشد. کاهش استرس مبتنی بر ذهن¬آگاهی به جای تغییر محتوای افکار، درصدد تغییر آگاهی و رابطه آن با افکار برمی¬آید (تیزدیل، سگال و ویلیامز،1995).
شواهد پژوهشی از کاربرد روش کاهش استرس مبتنی بر ذهن¬آگاهی حمایت می¬کند؛ زیرا این درمان توانسته است میزان بازگشت حمله¬های افسردگی را در کسانی که سه حمله افسردگی یا بیشتر داشته¬اند کاهش دهد (تیزدیل، سگال، ویلیامز، راید گوی، سولسبی و لو ،2000).

– مداخلاتی که ذهن آگاهی مؤلفه کلیدی در آنها محسوب می شود:
پذیرش و تعهد درمانی: تحت این فرضیه ابداع شد که آسیب روانی ارتباط وسیعی با کنترل یا اجتناب از افکار و عواطف منفی فرد دارد. پذیرش و تعهددرمانی به آموزش مهارتهای لازم جهت کاهش اجتناب تجربه ای می¬پردازد و زمانی رخ می¬دهد که فرد از برقراری تماس با تجارب شخصی خاص خود اکراه دارد مانند حالات بدنی ، عواطف، افکار، خاطره¬ها و گرایشات رفتاری . گام¬هایی نیز در جهت اصلاح شکل این رویدادها و زمینه¬هایی که در آن رخ می¬دهند برداشته می¬شود (هایس، استروساهل و ویلسون ،1999). ذهن-آگاهی اشتیاق را به وسیله افزایش آگاهی با بهره گرفتن از خودمشاهده¬گری گسترش می¬دهد که این نیز به نوبه خود شفاف¬سازی افکار و عقاید را پرورش میدهد. گرچه پذیرش و تعهد درمانی بطور ویژه ذهن¬آگاهی را به عنوان یک مؤلفه درمانی یا تکنیک رشد نمی¬دهد ولی رویکرد کلی، شیوه¬ها و تمرین¬های آن با رویکردهای مبتنی بر ذهن¬آگاهی همسو و هم جهت می باشد (بائر،2003). در پژوهش¬های مختلف کارایی موفقیت¬آمیز پذیرش وتعهددرمانی برای افسردگی (زتل و هایس ،1986؛ زتل و رانیس ،1989)، استرس محل کار (بوند و بروس ،2000)، درد مزمن (گیسر ،1992)، اسکیزوفرنیا (باخ و هایس ،2002؛ گودیانو، دالریمپل و هربرت ،2002)، ترک سیگار (گیفورد ،2002) و سوءمصرف مواد (هایس، ویلسون، گیفورد، بیست، باتن و پی یاسکی ،2002) نشان داده شده است. همچنین در زمینه اختلالات اضطرابی، تحقیقات بلاک (2002) و بلاک و ولفرت (2000)، سودمندی موفقیت آمیز پذیرش و تعهد درمانی را تأیید نموده است.

رفتاردرمانی مناظره ای: که در آن عناصری از رویکردهای شناختی ـ رفتاری سنتی با فلسفه ذن به منظور درمان اختلال شخصیت مرزی ترکیب شده¬اند. رفتاردرمانی مناظره¬ای، رفتار بدکارکرد را نتیجه عملکرد بد سیستم تنظیم هیجانی می¬داند که با احساسات منفی و عدم توانایی برای تغییر این احساسات مربوط است. در رفتاردرمانی مناظره¬ای تغییر رفتار در زمینه پذیرش خود صورت می¬گیرد و از ذهن¬آگاهی به عنوان راهبرد اصلی جهت افزایش پذیرش استفاده می¬شود. ذهن¬آگاهی که بر عدم داوری و عدم ارزیابی تأکید دارد مثل راهبرد مواجهه¬ای عمل کرده و موجب کاهش اجتناب خودکار از هیجان و پاسخ¬های ترس می¬شود (لینهان ،1993).
ذهن¬آگاهی در رفتاردرمانی مناظره¬ای در مقایسه با سایر روان¬درمانی¬های ذهن¬آگاهی¬محور از سازمان¬دهی متفاوتی برخوردار است. به این صورت که در رفتاردرمانی مناظره¬ای به آموزش مهارتهای چیستی ذهن¬آگاهی (یعنی مشاهده، توصیف، مشارکت) و مهارتهای مربوط به چگونگی آن (یعنی غیرقضاوتی بودن، ذهن¬آگاهی فردی و اثربخشی آن ) پرداخته می¬شود. تمرینات ذهن¬آگاهی شامل خیال¬پردازی برای مشاهده افکار، احساسات و حالات بدنی، مشاهده تنفس یا شمارش یا هماهنگ گام برداشتن، آگاهی ذهن¬آگاهانه در خلال فعالیت¬های روزمره می¬باشد (بائر،2003).
در زنان دارای اختلال شخصیت مرزی که رفتاردرمانی مناظره¬ای دریافت نمودند کاهش رفتارهای فراخودکشی ، خشم و از هم گسیختگی و کاهش زمان بستری شدن مشاهده شد؛ ضمن آنکه دوام درمانهای انجام شده در آنها بالا بود (لینهان، آرمسترانگ، سوارز، آلمان و هیرد ،1991).
تحقیقات نشان می¬دهند مهارتهای رفتاردرمانی مناظره¬ای که دربرگیرنده ذهن¬آگاهی هستند در زمینه پرخوری عصبی (تلچ، آگراس و لینهان،2002) و سوءمصرف مواد (لینهان و همکاران ،1999) نیز موفق نشان داده است.

پیشگیری از بازگشت: نیز یک بسته آموزشی درمانی است که برای ممانعت از بازگشت سوءمصرف کنندگان مواد توسط مارلات و گوردون (1985) طراحی شده است. از ذهن-آگاهی به عنوان تکنیکی جهت مقابله با امیال نیز استفاده می¬شود. مثلاً از استعاره «موج سواری بر امیال »، برای تشویق مراجع جهت پشت سر گذاشتن امواج و این که به میل اجازه بدهند بدون آنکه تسلیمش شوند بگذرد، استفاده می¬شود. علاوه بر این، پیشگیری از عود، از ذهن¬آگاهی جهت آموزش این مطلب استفاده می¬کند که امیال را نمی¬توان رد کرد بلکه می¬کوشد تا مشاهده و پذیرش امیال را در مراجعان پرورش دهد (بائر،2003).
رشد و تکامل درمانهای ذهن¬آگاهی¬محور، نقطه عطف ترکیب مطالعه ذهن¬آگاهی در حیطه-های بالینی و پژوهشی می¬باشد؛ زیرا با توجه به تأکید رفتاردرمانی بر تجربی¬نگری، امکان مطالعه¬ی ذهن¬آگاهی در روانشناسی کاربردی و روانشناسی تجربی فراهم شده است. در خلال چند سال گذشته علاقه افراد نسبت به ذهن¬آگاهی در روانشناسی بالینی علمی رو به افزایش است. مثلا در لیست پذیرش و تعهد¬درمانی که توسط هایس در دانشگاه نوادا رنو ، در سال 2002 پایه¬گذاری شده است نزدیک به 800 عضو ثبت نام کرده¬اند. در لیست خدمات «ذهن آگاهی» که در سال 2002 توسط فرسکو در دانشگاه ایالتی کنت پایه¬گذاری شده است بیش از 220 نفر عضو ثبت نام نموده¬اند. همچنین افزایش علاقه به ذهن¬آگاهی با تشکیل گروه ذهن¬آگاهی و گروه علاقه خاص به پذیرش در انجمن ارتقاء رفتاردرمانی در سال 2002 جلوه¬گر شد. از همان ابتدای شکل¬گیری گروه علاقه خاص به پذیرش، بیش از 150 نفر برای پیوستن به آن ابراز تمایل کردند (کارداسیوتو،2005).

– تعاریف ذهن آگاهی
با آنکه علاقه نسبت به سازه ذهن¬آگاهی در طول ده سال گذشته رو به فزونی نهاده است، اما پژوهش راجع به این زمینه، به دلیل نبود یک تعریف عملیاتی روشن از ذهن¬آگاهی با مانع روبرو شده است. این سازه برحسب حیطه¬های روانشناسی که در آنها به کار رفته بطور متفاوت تعریف گردیده است. در ادامه، تعاریف در دو دسته تعاریف بالینی ذهن¬آگاهی و تعاریف غیربالینی آورده شده است. منظور از تعاریف غیربالینی آن دسته از تعاریف هستند که در ادبیات روانشناسی اجتماعی و نوشته¬های مربوط به فلسفه و روش ذهن¬آگاهی یافت می¬شوند.
تعاریف بالینی و تعاریف اجتماعی ـ روانشناختی مشابهت¬هایی با یکدیگر دارند. در هر دو نوع تعریف، بر آگاهی انعطاف¬پذیر از زمان حال تأکید شده است. علاوه بر این، تعریف روانشناختی ـ اجتماعی بیان می¬دارد که ذهن¬آگاهی، گوش¬به¬زنگی یا توجه کردن به یک موضوع یا محرک منفرد و واحد نمی¬باشد (لانگر،2002) که این مطلب در تعاریف بالینی نیز منعکس شده است. اما بین دو تعریف بالینی و غیربالینی از برخی جهات تفاوتهایی وجود دارد. پیش¬زمینه¬های نامرتبط تاریخی و فرهنگی در طول شکل¬گیری این سازه، منجر به بروز تفاوتهایی در تعریف و کاربرد ذهن¬آگاهی شده است.
رویکرد روانشناختی ـ اجتماعی ذهن¬آگاهی بر فرایندهای شناختی که در محیط خارج رخ می¬دهند تمرکز حاصل نموده، در حالیکه در رویکرد بالینی ذهن¬آگاهی، هم بر محرکهای درون فردی و هم محرکهای بیرونی تأکید می¬شود. کاربردهای رویکرد روانشناختی ـ اجتماعی جهت افزایش یادگیری و خلاقیت آموزش داده می¬شوند، در حالیکه مفهوم¬سازی ذهن¬آگاهی بالینی بطور کلی به منظور کمک به افراد جهت فایق آمدن بر تجارب ناخوشایند و دردناک استفاده می¬شود. در نهایت اینکه در رویکرد روانشناختی ـ اجتماعی، مؤلفه¬ی عدم قضاوت که در رویکرد بالینی بر آن تأکید شده لحاظ نگردیده است. به علت تفاوت در زمینه-ای که این دو رویکرد در آن توسعه یافته¬اند و کاربرد متفاوت آنها و از آنجایی که مؤلفه های کلیدی ذهن¬آگاهی روانشناختی ـ اجتماعی و ذهن آگاهی بالینی یکسان نمی¬باشد، در مطالعه¬ی حاضر صرفاً بر مفاهیم بالینی ذهن¬آگاهی تمرکز شده است (کاداسیوتو،2005).
برخی تعاریف بالینی ذهن آگاهی در زیر آمده است:
بورستین (1983)، ذهن¬آگاهی را روشی متمرکز بر افکار یا تمایلات به همان صورتی که در هشیاری اتفاق می¬افتد، می¬داند.

اپستین (1995)، توجه ذهن¬آگاه را به این شکل تعریف می¬کند: توجه کردن دقیق و لحظه به لحظه به آنچه که فرد هم¬اکنون در حال تجربه آن است و تفکیک واکنش¬های خود از رخدادهای حسی خام.
روبینز (2002)، ذهن¬آگاهی را نوعی آگاهی غیرقضاوتی از تجربه شخص می¬داندکه این آگاهی، لحظه به لحظه آشکار می¬شود.
کابات ـ زین(1990) ذهن¬آگاهی را به عنوان آگاهی غیرقضاوتی لحظه به لحظه تعریف می¬کند. او در سال 1994، توجه کردن به اهداف در حال حاضر به شیوه خاص و بصورت غیرقضاوتی را ذهن¬آگاهی می¬داند و در سال 2003 تعریف خود را کامل¬تر نموده و ذهن-آگاهی را نوعی از آگاهی می¬داند که از طریق توجه به اهداف در زمان حاضر و بدون قضاوت راجع به تجربیات آشکار لحظه به لحظه پدیدار می¬گردد.
هایس و ویلسون (2003)، ذهن¬آگاهی را روشی می¬دانند که برای تشویق عمدی جهت برخورد غیرقضاوتی و غیرارزشیابانه با حوادثی که در حال حاضر (اینجا و اکنون) رخ می¬دهند، طراحی شده است.
بائر(2003)، ذهن¬آگاهی را مشاهده¬ی غیرقضاوتی جریان روان محرکهای درونی و بیرونی همانگونه که رخ می¬دهند، می¬داند.

– مفهوم سازی ذهن آگاهی در روانشناسی بالینی
تعاریف بالینی ذهن¬آگاهی در اکثر موارد شبیه تعریف بودایی آن می¬باشند؛ زیرا این تعاریف در همسویی کلی با مفهوم¬سازی بودایی به عمل آمده اند (بیشاپ ،2002).
گولمن (1987)، بیان داشته است که در ساتیپاتهانا یا ذهن¬آگاهی، ذهن پذیرا بوده و هر آنچه را مشاهده می¬کند ثبت می¬نماید. ترا (1972) معتقد است که ذهن¬آگاهی در آیین بودایی تحت عنوان «توجه محض » یا ثبت غیراستدلالی رویدادها بدون واکنش یا ارزیابی ذهنی تعریف شده است که بر فرآیند توجه مداوم تمرکز دارد تا محتوایی که بدان توجه شود (کارداسیوتو،2005).
در بین تعاریف غربی به عمل آمده از ذهن¬آگاهی، تعریف کابات ـ زین (1994-1990) یا مشابه این دو تعریف بیشتر از سایر تعاریف ذکر شده است. کابات ـ زین(1990) مفهوم¬سازی از ذهن¬آگاهی را با تعریف «کیفیت ذهن¬آگاهی» ارتقاء بخشید که این کیفیت¬ها بدین نکته اشاره دارند که چگونه یک فرد از اطلاعات خود در طول ذهن¬آگاهی مراقبت می¬کند.
شاپیرو، شوارتز و بونر (1998)، با افزودن پنج کیفیت به هفت کیفیت مطرح شده از سوی کابات ـ زین، مجموع آنها را به دوازده کیفیت رسانیدند. این کیفیت¬ها عبارتند از: غیرقضاوتی، پذیرش، صبر، اعتماد، بازبودن، رهاسازی، آرامی و ملایمت، سخاوت، همدلی، سپاسگزاری و مهربانی عاشقانه.
بررسی تعاریف بالینی ذهن¬آگاهی روشن می¬سازد که در اکثر تعاریف به عمل آمده، «آگاهی از لحظه حاضر » به عنوان یک مؤلفه گنجانیده شده است. آگاهی به عنوان ناظر دائمی بر رویدادهای درونی است و ابزاری است که انسانها از طریق آن مشاهده می¬کنند (دیکمن ،1996). این مؤلفه دربردارنده آگاهی هشیارانه نسبت به محیط درونی یا بیرونی است که بر تجربه لحظه حاضر تأکید دارد تا رویدادهای گذشته یا آینده (روئمر و ارسیلو ،2003).
توجه، حالت دیگری از هشیاری است که با آگاهی مرتبط است و تحت عنوان حساسیت افزایش یافته نسبت به دامنه محدودی از تجربه تعریف می¬شود (کاسلین و روزنبرگ ،2001). توجه با تجربیات لحظه به لحظه دارای کیفیت بالا مرتبط است مثلاً توجه افزایش¬یافته نسبت به تجربه حسی خوردن شکلات با میزان بالاتر لذت مرتبط می¬باشد (لبل و دوبی ،2001). با این حال توجه افزایش¬یافته یک جنبه¬ی مبهم نیز دارد. سطوح بالای توجه به لحظه حاضر با سطوح بالای اختلال خلقی و استرس مرتبط بوده است (براون و ریان ،2003). علاوه بر این در اسناد و مدارک پژوهشی رابطه مثبتی بین توجه افزایش-یافته به خود و حالات خلقی منفی و حتی اختلالات بالینی گزارش شده است. مثلاً توجه معطوف به خود را می¬توان با سطوح بالای افسردگی (اینگرام، لومری، کروئت و سیبر ،1987) اضطراب امتحان (کارور، پترسون، فالانس بی و شی یر ،1983؛ اسلاپیون و کارور ،1981)، اضطراب اجتماعی (هوپ و هیمبرگ ،1988) و مصرف الکل (هال ،1981؛ هال، لوینسون، یانگ و شر ،1983) مرتبط دانست.
گرچه ذهن¬آگاهی تحت عنوان «تنظیم توجه» توصیف شده است (آستین ،1997)، ولی اصطلاح آگاهی در مورد ذهن¬آگاهی دقیق¬تر است. توجه، حساسیت افزایش¬یافته نسبت به تجربه محدود می¬باشد؛ بدین معنا که تجربه فراتر از آن یا مورد غفلت واقع شده یا طرد می¬شود.
آگاهی با ذهن¬آگاهی همسویی بیشتری دارد، زیرا دربردارنده نظارت دائمی بر کلیه تجارب می¬باشد. علاوه بر آگاهی از لحظه حاضر، چگونگی آگاهی فرد نیز ممکن است پیامدهایی برای سلامتی داشته باشد. دومین مؤلفه ذهن¬آگاهی روشی است که آگاهی از تجربه کنونی را هدایت می¬کند: غیرقضاوتی، با نگرش پذیرش یا شفقت نسبت به تجربه خود. هایس (1994)، پذیرش را تحت عنوان «تجربه کامل رویدادها بدون هرگونه مقاومت همانگونه که هستند» تعریف می¬کند، که در ضمن آن فرد نسبت به واقعیت زمان حال بدون آنکه در حالت باور یا عدم باور باشد گشوده است (روئمر و اسیلو،2003).
در طول حالت پذیرش، فرد از قضاوت، تعبیر و تفسیر کردن و یا بسط ذهنی رویدادهای درونی، خودداری کرده و درصدد تغییر، اجتناب یا فرار از تجارب درونی برنمی-آید(بیشاپ،2002).
دهاماکاکاسوتا (به نقل از هایس،2002) معتقد است که پذیرش به عنوان مؤلفه¬ای از ذهن¬آگاهی در راستای آیین بودایی قرار دارد؛ زیرا بودا پایان¬دهی به رنج را تحت عنوان «تسلیم¬شدگی، کناره¬جویی و عدم وابستگی» تعریف می¬کند.
ظاهراً پذیرش بیش از همه در مورد تجارب منفی با پدیده¬های درونی کاربرد دارد (یعنی افکار، احساسات، خاطره¬ها و حالات جسمی). در همین رابطه پژوهش¬ها کاهش در استرس و افزایش در میل به نوآوری را با میانجیگری پذیرش نشان می¬دهند (بوند و بروس،2000). همچنین کاهش در افسردگی تنها به دلیل پذیرش زیاد حاصل می¬شود و به دنبال آن نتایج بهتر درمان ترک سیگار با میانجی¬گری اجتناب روانشناختی حاصل می¬شود(گیفورد و همکاران،2004). بنابراین هرچند فقدان پذیرش و تجارب خصوصی منفی با یکدیگر همبستگی دارند ولی دو سازه جدای از یکدیگر می¬باشند (بائر،2003).
اگرچه در بسیاری از تعاریف به عمل آمده از ذهن¬آگاهی، عناصر آگاهی و پذیرش غیرقضاوتی، منعکس گردیده است، تمایز بین این دو در سطح کلی مورد تأکید قرار گرفته است. غالباً چنین فرض می¬شود که آگاهی مبتنی بر زمان حال، لزوماً موجب ایجاد پذیرش زیاد شده و بالعکس افزایش پذیرش غیرقضاوتی به افزایش آگاهی می¬انجامد. با این وجود، تغییرات در یکی از این دو، تا چه میزان باعث بروز تغییر در دیگری می¬شود موضوعی قابل بحث می¬باشد. ضمن اینکه نباید تصور نمود که این دو مؤلفه از پیوند ذاتی با هم برخوردار هستند. مثلاً لزومی ندارد که سطوح بالای آگاهی با سطوح بالای پذیرش همراه باشد. پژوهش¬ها حاکی از آنند که حمله وحشت¬زدگی با آگاهی افزایش¬یافته از سرنخ¬های جسمی درونی رابطه دارد ولیکن این آگاهی به صورت غیرقضاوتی پذیرفته نمی¬شود؛ بلکه بالعکس فرد می¬تواند یک دیدگاه بسیار پذیرشگرانه را در پیش بگیرد بی¬آنکه لزوماً از تجربه مستمر، آگاهی بالا داشته باشد (بائر،2003).
تحقیقات نشان داده است که ذهن¬آگاهی با کاهش نشانگان و افزایش سلامت روانی افراد دریافت ¬کننده درمان با آموزش ذهن¬آگاهی رابطه دارد. ذهن¬آگاهی به معنای مواجهه با گیرنده درونی در نظر گرفته شده است. آگاهی پایدار و غیرقضاوتی نسبت به رویدادهای ناخوشایند خصوصی در زمان حال (مانند افکار، عواطف منفی و حالات فیزیکی) می تواند به حساسیت¬زدایی بینجامد (بائر،2003؛ برسلین و همکاران،2002). آنگاه مشاهده طولانی مدت رویدادهای ناخوشایند خصوصی در طول زمان می¬توانند باعث کاهش اجتناب عاطفی از محرک درونی شود که قبلاً تحمل نمی¬شده است (کارداسیوتو، 2005).
سازوکار پیشنهاد شده دیگر برای عملکرد ذهن¬آگاهی در راستای رابطه آن با محرک درونی قرار دارد. پژوهش¬ها نشان می¬دهند که افراد بطور خودکار به ارزیابی غالب محرکات خارجی، بلافاصله بعد از وقوعشان (یعنی 250 صدم ثانیه یا کمتر) بدون آگاهی یا قصد می¬پردازند. بدین ترتیب افکار و احساسات به عنوان موضوعاتی خودکار یا غیرارادی قلمداد می¬شوندکه توسط فرآیندهای خارج از آگاهی کنترل می¬شود. به همین دلیل ممکن است که ذهن¬آگاهی با تغییردهی رابطه یا دیدگاه فرد نسبت به فرایندهای درونی به افزایش سلامت روانی بیانجامد. ذهن آگاهی می¬تواند موجب آموزش یک پاسخ شرطی (یعنی آگاهی بدون داوری در زمان حال) نسبت به سرنخ¬های تجارب منفی درونی گردد و باعث خاموشی پاسخ شرطی-شده¬ی اجتناب شود. صرف نظر از سازوکارهای عملی، ذهن¬آگاهی دارای نتایج و پیامدهای مثبت فراوانی است که بسیاری از آنها در اسناد و مدارک علمی موجود می¬باشد. مثلاً اینکه در افراد دریافت¬کننده روش درمانی مبتنی بر ذهن¬آگاهی، کاهش علائم اختلالی و بیمارگونه مشاهده شده است. با توجه به تحقیقات انجام شده به نظر می¬رسد ذهن¬آگاهی موجب قطع چرخه تجارب منفی درونی همچون اضطراب مورد انتظار یک واقعه اتفاق¬نیفتاده در آینده یا نشخوارگری یک رویداد در گذشته می¬شود (کارداسیوتو،2005).
تارت(1994)، بیان می¬دارد، باورها به عنوان عادات فکری، احساسات و ادراک، شیوه¬ی مشاهده¬ی محیط خارجی را تعیین می¬کنند. ذهن¬آگاهی، مشاهده¬ی باورها را بدون پذیرش آنها به عنوان حقیقت ممکن می¬سازد. در نتیجه دامنه¬ی زیادی از پاسخ¬ها در دسترس قرار می¬گیرد و روش¬های عادت¬شده پاسخدهی با روش¬های آگاهانه پاسخدهی که غیرخودکار انتخاب می¬شوند، جابجا می¬گردند (هایس،2003؛ برسلین و همکاران،2002). مثلاً ذهن-آگاهی می¬تواند به قطع واکنش¬های جنگ ـ گریز در موقعیت¬های اضطراب¬آور منجر شود و امکان پاسخدهی مؤثر را بجای فرار یا وحشتزدگی فراهم سازد (میلر، فلچر و کابات ـ زین،1995) که این امر توانایی درگیر شدن در یک مجموعه¬ی متنوع از پاسخ¬های مقابله¬ای را فراهم می¬سازد و توجه لازم برای انجام وظایف را ایجاد می¬کند یا باعث افزایش احساس خودکارآمدی و کنترل ادراکی می¬شود (بائر،2003؛ برسلین و همکاران،2002).
هرچند هدف اصلی ذهن¬آگاهی، آرامسازی نیست اما مشاهده¬ی غیرقضاوتی رویدادهای منفی درونی یا برانگیختگی فیزیولوژیکی باعث بروز این حالت خواهد شد. همچنین بورکووک (2002)، ابراز می¬دارد که ذهن¬آگاهی با تمرکز بر فرآیند ذاتی یک فعالیت و لذتی که پسایند تجربه¬ی آن فعالیت است باعث کاهش خلق منفی ناشی از شکست ذاتی در رسیدن به فرایندهای مورد انتظار می¬شود.
دیویسون، کابات ـ زین، شوماخر، روزنکرانز، مولر و سانترولی (2003)، گزارش کردند که مراقبه¬ی ذهن¬آگاهی باعث فعال شدن ناحیه¬ای از مغز می¬شود که با عواطف مثبت و اثرات سودمند کارکرد ایمن¬سازی مرتبط است. بعلاوه کارلسون، اسپکا، پاتل و گودی (2003)، مبتلا به سرطان سینه و پروستات، بعد از دریافت برنامه¬ی کاهش استرس ذهن¬آگاهی¬مدار دست یافتند. به هر ترتیب آگاهی عاری از داوری در زمان حال، دارای نوعی ارزش سازگارانه تحولی است.

-رابطه ذهن آگاهی با مراقبه
اصطلاح «ذهن¬آگاهی» و «مراقبه¬ی ذهن¬آگاهی» غالباً به جای یکدیگر به کار می¬روند که بخشی از ابهامات به عدم وجود تعریف عملیاتی از ذهن¬آگاهی برمی¬گردد¬، زیرا برخی آن را به عنوان یک شیوه یا تکنیک و برخی به عنوان یک فرایند تعریف می¬کنند. مراقبه¬ی ذهن¬آگاهی اشاره به ساتیپاتاناویپاسانا ، مراقبه آگاهی مراقبه بینشی دارد که از ریشه¬های مشابهی در ذهن¬آگاهی مربوط به بودیسم ماهایانا برخوردارند. با این وجود، ذهن¬آگاهی متمایز از مراقبه ذهن¬آگاهی می¬باشد؛ زیرا مراقبه¬ی ذهن¬آگاهی، شیوه¬ای است که بر مشاهده¬ی مستقل لحظه حاضر در زمینه موضوعاتی که دائماً تغییر می¬کنند تأکید دارد. مراقبه¬ی ذهن-آگاهی شامل ایجاد خود¬مشاهده¬گری می¬شود که زمان خاصی را به تمرین منظم ذهن-آگاهی اختصاص می¬دهد (رابینز ،2002). در طول مراقبه¬ی ذهن¬آگاهی، فرد به تنفس و حالات بدنی خود توجه نموده و نسبت به کلیه¬ی رویدادها، نگرش پذیرشی اتخاذ می¬کند (برسلین، زاک و مک¬ماین،2002).
بنابراین مراقبه¬ی ذهن¬آگاهی، شیوه یا تکنیکی است که می¬تواند باعث افزایش حالت روانشناختی موسوم به «ذهن¬آگاهی» شود. ذهن¬آگاهی نیز به دلیل دیدگاه خاصی که نسبت به ماهیت توجه و انحراف حواس دارد با رویکردهای مراقبه¬ای تمرکزمحور (مانند مراقبه فراتجربی، مراقبه آرامسازی، راج یوگی ، مراقبه ساماتا ) هم جهت است، با آنکه رویکردهای تمرکزمحور در بودیسم تراوادا ریشه دارند (کارداسیوتو،2005).
افرادی که در مراقبه¬ی تمرکزمحور درگیر می¬شوند، توجه خود را به یک محرک واحد متمرکز می¬دارند و چنانچه انحرافی در توجه¬شان رخ دهد دوباره آن را بر محرک مربوطه متمرکز می¬سازند. این رویکردها، تمرین¬های «اجباری» نامیده شده¬اند. برعکس در تمرین ذهن¬آگاهی، فرد به دامنه ای از محرکات بیرونی یا درونی توجه نموده و از آنها آگاهی حاصل می¬نماید (بائر،2003) و نسبت به انحراف حواسی که پیش می¬آید نگرش پذیرشگرانه اتخاذ می¬کند (برسلین و همکاران،2002).
شواهدی دال بر متفاوت بودن فرایندهای تمرکزمحور و ذهن¬آگاهی¬محور موجود می¬باشد؛ مثلاً کسانی که به تمرین ذهن¬آگاهی می¬پردازند به لحاظ توانایی توجه کردن در زمان حضور محرک غیرشرطی بهتر عمل می¬کنند. بنابراین در حالیکه مراقبه تمرکزمحور بر کنترل کانون توجه تأکید دارد، رویکرد ذهن¬آگاهی درصدد ارتقاء دامنه آگاهی می باشد.

– سازه های مرتبط با ذهن آگاهی
همانگونه که ذکر شد، اصطلاحات «ذهن¬آگاهی» و «مراقبه¬ی ذهن¬آگاهی» غالباً به جای یکدیگر به کار برده می¬شوند. علاوه براین، برخی سازه ها با ذهن آگاهی مرتبط می¬باشد. این سازه¬ها به دو مقوله عمده تقسیم می¬شوند: «شیوه¬های پردازشگری ذهنی » و« هشیاری رفلکسی(بازتابی) » (یعنی نوع و میزان دانش در مورد خود) (بیومیستر ،1999).

– شیوه های پردازشگری ذهنی
ذهن¬آگاهی از سایر اشکال پردازشگری ذهنی به ویژه آگاهی، توجه، شناخت و فرایندهای فراشناختی متمایز شده است. آگاهی، به عنوان یکی از مؤلفه های هشیاری تحت عنوان نظارت مستمر بر رویدادهای درونی و محیط بیرونی تعریف شده است(براون و ریان،2003).
توجه به عنوان مؤلفه¬ی دیگر هشیاری، فرایند ایجاد حساسیت افزایش¬یافته نسبت به دامنه¬ی محدود تجربه اطلاق می¬شود. شناخت، نوعی از فرایندهای ذهنی، تجارب یا حالات روانی است که فرد می¬تواند از آنها آگاهی حاصل نماید (تونیتو ،2002).
در ارتباط با ذهن¬آگاهی، آیین بودا بین شناخت ادراکی و شناخت مفهومی تفاوت قائل شده است. منظور از شناخت ادراکی میزان حضور آگاهی نسبت به اتفاقات درون و بیرون بدن است و شناخت مفهومی عبارت از تجارب درونی است که با شناخت ادراکی روی داده و می¬تواند به شکل توصیفی (مانند آن یک صداست)، تحلیلی (مانند آن یک صدای بلند است) یا قضاوتی (مانند آن یک صدای آزاردهنده است) باشد. شناخت مفهومی از بیشترین رابطه با فرایندهای فراشناختی برخوردار می¬باشد. با آنکه آگاهی، توجه و شناخت به روشی تعریف شده¬اند ولی تمایز بین فرایندهای فراشناختی به این روشنی تعریف نشده است.
فراشناخت به طرق مختلفی تعریف شده است؛ از جمله «باورها و نگرش¬های مرتبط با شناخت» ، شناخت در مورد شناخت؛ فرایندی فعال و عمیق که معطوف به فعالیت شناختی است و فعالیت شناختی که در آن سایر فعالیت¬های شناختی، هدف تعمق قرار می¬گیرند (یعنی تفکر در مورد تفکر). بین دانش و بینش فراشناخت تفاوت وجود دارد. دانش فراشناخت به معنای دانش واقعی است که در آن محتوای افکار، همیشه منعکس کننده واقعیات دنیای خارج نیست؛ درصورتی که بینش فراشناخت عبارت از تجربه واقعی افکار ( به عنوان پدیده¬های ذهنی) در لحظه وقوع می¬باشد (تیزدیل،1999؛ تیزدیل و همکاران،2002).
آگاهی فراشناختی به عنوان نوعی از بینش فراشناختی به تجربه¬ی افکار به عنوان وقایع ذهنی، جنبه¬هایی از خود یا انعکاسات مستقیمی از واقعیت می¬پردازد. علاوه بر این باور فراشناختی تاحد زیادی به باور فرد مربوط است. آنچه تعریف عملیاتی این شیوه¬های مختلف پردازشگری ذهنی را مشکلتر می¬سازد، آن است که این اصطلاحات غالباً مترادف با هم به کار می¬روند. مثلاً تیزدیل و همکارانش(2002)، می¬نویسند: بینش فراشناختی(آگاهی) را تحت عنوان تجربه کردن افکار در لحظه وقوعشان درنظر می¬گیرند. استفاده کردن از هر دو اصطلاح دانش و بینش فراشناختی، تفاوت بین این دو را کمرنگ نموده است. علاوه بر این از تعریف یک شیوه پردازشگری برای تعریف اشکال دیگر نیز استفاده می¬شود؛ مثلاً در حالیکه آگاهی قبل از این به عنوان نظارت دائم محیط¬های درونی و بیرونی تعریف شده، این اصطلاح در ادبیات علمی ذهن¬آگاهی به عنوان توانایی ذهنی انسان برای تمیزدهی شناخت (مثلاً افکار و احساسات) از تشخیص ( مثلاً دانستن اینکه فرد در حال احساس کردن یا تفکر کردن) تعریف شده است (تونیتو،2002). تعریف اخیر از تشابه بسیار زیادی با تعریف دانش فراشناختی و بینش فراشناختی برخوردار است. تعاریف برخی از این اصطلاحات نیز در یک زمینه خاص می¬باشد. تعریف اخیر از تشابه بسیار زیادی با تعریف دانش فراشناختی و بینش فراشناختی برخوردار است. تعاریف برخی از این اصطلاحات نیز در یک زمینه خاص می¬باشد مثلاً از فراشناخت در رابطه با آسیب¬شناسی روانی تحت عنوان «آگاهی از شناخت در افسردگی» یاد شده است. به نظر می¬رسد که پردازشگری فراشناختی با ذهن¬آگاهی رابطه داشته باشد. به این دلیل که بیشاپ(2002)، ذهن¬آگاهی را تحت عنوان یک نوع توانایی فراشناختی که در آن فرد از توان مشاهده فرایندهای ذهنی خود برخوردار می¬گردد، تعریف می¬کند. بنابراین ذهن¬آگاهی تلفیقی از توجه در زمان حال و پذیرش تجارب درونی است تا صرفاً توانایی مشاهده فرایندهای ذهنی.

– اشکال هشیاری رفلکسی
سیندر (1974)،در رابطه با خودنظارتی یا مشاهده خود و خودکنترلی هدایت¬شونده به انجام مطالعاتی مبادرت نمود و به تشریح اهداف بالقوه خودنظارتی پرداخت. او این اهداف را به این شرح خلاصه نمود:
– رابطه دقیق با حالات عاطفی خود
– ابراز یک حالت عاطفی که ممکن است با حالت عاطفی تجربه شده مطابق نباشد
– پوشانیدن یک حالت عاطفی نامناسب و عدم پاسخگویی به یک حالت عاطفی نامناسب
از فرایندهای خودنظارتی در مداخلات شناختی ـ رفتاری نیز استفاده می¬شود؛ مثلاً «ثبت تغذیه روزانه در درمان پرخوری عصبی» (آگراس و اپل ،1997)، ثبت نگرانی¬ها در درمان اضطراب منتشر (کراسکه، بارلو و الیری ،1992) و تغییر در فراوانی یک رفتار هدف که نتیجه فرایند خودنظارتی است (کارداسیوتو،2005).
نظریه خودآگاهی با پل زدن به سازه خودنظارتی سیندر(1974) تمایزی را بین دو مفهوم قائل شده است:
الف- توجه معطوف به خود، ب- توجه معطوف به محیط (فینگشتاین ،1997).
سه سازه از نظریه خود ـ آگاهی مشتق شده است:
1) خود ـ آگاهی
2) خود ـ هشیاری
3) توجه معطوف به خود
سازه خود ـ آگاهی به عنوان حالتی روانشناختی تعریف شده است که در آن توجه معطوف به خود، در نتیجه متغیرهای موقعیتی گذرا، مزمن یا هردو روی می¬دهد. بین خودآگاهی فردی، یعنی آگاهی از خود از دیدگاه فردی و خودآگاهی عمومی یعنی آگاهی از خود از دیدگاه و چشم انداز خیالی دیگران نیز تفاوت وجود دارد. برخلاف خودآگاهی که یک حالت روانی است، خودهشیاری به عنوان گرایش دائم افراد برای جهت¬دهی توجه به سمت درون یا بیرون تعریف شده است (فجفار و هویل ،2000).
فینگشتاین(1997)، خاطر نشان می¬کند که خودهشیاری افزایش یافته با آگاهی افزایش یافته از افکار و احساسات، تجربه حالات بدنی و واکنش عاطفی نسبت به رویدادهای شخصی رابطه دارد، با این وجود یکی از انتقاداتی که به این محقق می¬شود آن است که خودهشیاری فردی از دو عامل تشکیل شده است: خودتعمقی و آگاهی از حالات درونی. مطالعات نشان داده¬اند که خودتعمقی از همبستگی مثبتی با مقیاس عواطف منفی و روان نژندی برخوردار است درحالیکه آگاهی از حالات درونی از چنین رابطه ای برخوردار نبوده یا اصلاً رابطه¬ای ندارد (تراپنل و کمپل ،1999).
سومین سازه¬ی مشتق شده از خودآگاهی، توجه معطوف به خود است که اینگرام، لومری، کروئت و سیبر (1987) آن را به عنوان آگاهی حاصل از اطلاعات تولید شده¬ی درونی تعریف می¬کند. سازه¬ای که به توجه معطوف به خود، مربوط است، جذب می¬باشد. تلگن و اتکینسون (1974)، در بررسی روابط تلقین پذیری هیپنوتیزمی، جذب را تحت عنوان تعهد دسترسی کامل به منابع ادراکی، حرکتی، تخیلی و فکری موجود نسبت به یک الگوی یکپارچه موضوع توجه تعریف کرده¬اند. آنها بیان کرده¬اند که توجه کامل با مفهوم پررنگی از واقعیت نسبت به یک موضوع کانون، کاهش انحراف حواس توسط محرکهای بیرونی و یک حس اصلاح¬شده واقعی و مفهوم خود رابطه دارد. خودجذبی شامل توجه افراطی، مداوم و خشک نسبت به اطلاعات درونی می¬باشد (کارداسیوتو،2005).
خودمشاهده¬گری به عنوان «تعمق هشیارانه» و تعبیر و تفسیر جریان منطقی حواس و عواطف و افکار تعریف شده است. خودمشاهده¬گری باعث کاهش شدت افکار وسواسی و الگوهای پاسخ خودکار و کمک به تفکر بازتر و وسیعتر می¬شود(هورویتز ،2002).
خودتنظیمی، سازه¬ی دیگری است که با نحوه پردازش اطلاعات درباره خود رابطه دارد و از طریق این سازه است که سیستم برای دستیابی به اهداف خاص، خود را تنظیم می¬کند. خودتنظیمی یک مفهوم مهندسی است که برای ارگانیسم¬های زنده به کار گرفته شده است و از پاسخ خودکار تا خودتنظیمی آگاهانه پیش رفته است. بر اساس حلقه¬های بازخورد که به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می¬شوند و همچنین در خلال خودتنظیمی توجه آگاهانه ، آوردن چیزی به آگاهی هشیارانه باعث تقویت بازخورد و آن به نوبه خود موجب خود ـ تنظیمی بعدی می¬گردد(شاپیرو و شوارتز،2000). حلقه¬های بازخورد منفی باعث تعادل زیستی می¬شود، در حالیکه حلقه¬های بازخورد مثبت به تغییر رشد و تحول منجر می¬گردد. شاپیرو و شوارتز(1999)، روش¬هایی را برای افزایش خودتنظیمی به کار می¬برند که عبارتند از: مراقبه، بازخورد زیستی، تخیل هدایت¬شونده، آرامسازی پیشرونده عضلانی و ورزش.
بنابراین خودتنظیمی، فرایندی است که از طریق آن سیستم، ثبات کارکردی خود را حفظ می¬کند و امکان انعطاف¬پذیری در موقعیت¬های جدید را فراهم می¬آورد.
شاپیرو و شوارتز(1999) اذعان می¬دارند که هدف از آموزش خودتنظیمی، کاهش بیماری و افزایش سلامتی از طریق واداشتن افراد به توجه کردن به خود است. دسی و ریان (1980)، مشابه با مفهوم خودتنظیمی، نظریه جدیدی تحت عنوان خود ـ مختاری را ابداع نمودند. این نظریه بیان می¬دارد که رفتارها بر اساس انگیزه¬های آگاهانه انتخاب می-شوند. برطبق این نظریه افراد پیامدهایی را انتخاب می¬کنند که با توجه به منابع موجود در یک موقعیت، آگاهانه ترین انگیزه هایشان را برآورده می¬کند. خودمختاری برخلاف رفتار خودکارعاری از آگاهی ، معادل با رفتار ذهن¬آگاهانه است، چرا که دربرگیرنده¬ی جریان آگاهانه رفتارها در جهت نیازها، ارزشها و علایق می¬باشد.
بخش وسیعی از ادبیات علمی مربوط به ذهن¬آگاهی، آگاهی و توجه خود بر هشیاری رفلکسی می¬باشد که به بررسی نوع و میزان دانش فرد نسبت به خود اختصاص دارد. با این وجود ذهن¬آگاهی از جهات متعدد با هوشیاری رفلکسی تفاوت دارد. اگرچه ذهن¬آگاهی دربردارنده¬ی توجه معطوف به خود است ولی هدف از این توجه، ایجاد چشم¬اندازی از رویدادهای ذهنی است که به فرد اجازه می¬دهد به مشاهده¬ی رویدادهای ذهنی خود بپردازد، به جای اینکه این رویدادها را جزئی از خود بداند. این همان مبنای نظری است که شوارتز در کتاب خود تحت عنوان قفل ذهن در مرحله اول ( برچسب¬زنی مجدد) درمان بیماران وسواسی به آن اشاره می¬کند (کارداسیوتو،2005).
برخی سازه¬های هشیاری رفلکسی (مانند خودنظارتی، خودهشیاری و خودآگاهی ) با ارزیابی یا نگرانی در مورد خود سروکار دارند. در صورتیکه ذهن¬آگاهی معطوف به خود، مطابق تعاریف به عمل آمده از آن، عاری از داوری است. از طرف دیگر افزایش هشیاری رفلکسی با پیامدهای منفی و کاهش سلامت روان رابطه نشان داده است، درحالیکه ذهن¬آگاهی با سلامت روان و کاهش برآشفتگی رابطه داشته و پیش¬بینی¬کننده آن بوده است (براون و ریان،2003).

– رابطه بین ذهن¬آگاهی، شناخت ضمنی و آشکار
اصطلاح «پردازش شناخت ضمنی» شامل فرایندهای شناختی ضمنی و دیگر فرایندهای خودکاری است که از پدیده¬های شناختی آشکارتری که دربرگیرنده¬ی کارکردهای خاص هوشیاری هستند، متمایز می¬گردد. از وجه تمایز فرایندهای شناختی ضمنی و آشکار تحت عناوین ناآگاه ـ آگاه، ناهشیار ـ هشیار، شهودی ـ تحلیلی، مستقیم ـ غیرمستقیم، رویه ای ـ بیانی ، خودکار و کنترل¬شده نام برده شده است (گرینوالد و باناجی ،1995).
خصیصه اصلی شناخت ضمنی آن است که تأثیرات تجارب قبلی حتی اگر به یاد نیایند یا فرد بدانها آگاه نباشد بر پاسخهای وی تأثیر می¬گذارند. علاوه براین، برخلاف شناخت هشیارانه یا آشکار، شناخت ضمنی را نمی¬توان از طریق خودگزارشی یا درون¬نگری مورد سنجش و اندازه¬گیری قرار داد. پالفی و واگنر (2004) بیان می¬دارند حجم عظیمی از مطالعات و پژوهش¬ها نشان می¬دهد که فرایندهای شناختی ضمنی می¬تواند حتی هنگامی که شخصص از تأثیر آنها ناآگاه است و یا بطور آگاهانه درصدد استفاده از این اطلاعات می¬باشد، بر رفتار وی مؤثر واقع شده یا باعث بروز عواطف منفی می¬گردند.
در حیطه¬ی روانشناسی بالینی یکی از اهداف کلیدی درمان شناختی، کمک به بیماران در شناسایی افکار خودکار منفی خویش و نیز جایگزینی آنها با افکارآگاهانه و شکستن چرخه شناختی ـ بین¬فردی بدکارکرد می¬باشد. بنابراین بیماران از طریق یک رویکرد روان ـ آموزشی، با نظارت بر افکار و به چالش کشیدن تفکرات ناسازگارانه¬شان از الگوهای فکری بدکارکرد، خودآگاهی حاصل نموده و پیوند خودکار بین سرنخها و پاسخ¬ها را منقطع می¬کنند. هدف از شناخت¬درمانی، تأثیر نهادن بر شناخت¬های ضمنی از طریق کار بر شناختهای آشکار و تغییر رفتار می¬باشد. البته اینکه تا چه اندازه واقعاً می¬توان بر شناختهای ضمنی اثر نهاد، هنوز مشخص نیست. گرچه پژوهش¬ها رابطه بین ذهن¬آگاهی و شناخت ضمنی را بررسی نکرده¬اند ولی می¬توان اینگونه استدلال کرد که مقصود ذهن¬آگاهی، هدف قرار دادن مستقیم فرایندهای شناختی ضمنی نمی¬باشد بلکه هدف، تمرین ذهن¬آگاهی جهت جدا نمودن شناخت آشکار با عواطف منفی است تا فرد بتواند به شیوه¬ای عمل کند که با اهدافش همخوانی و همسویی بیشتری داشته باشد. با این حال برخلاف درمانهای شناختی و شناختی ـ رفتاری سنتی که هدفشان تغییردهی شناخت آشکار است، هدف روشهای ذهن¬آگاهی بطور ساده مشاهده پدیده¬های هشیاری با یک موضع پذیرشگرانه می¬باشد. علاوه بر این ذهن-آگاهی افزایش¬یابنده در خدمت تغییر رفتار است و می¬تواند به تغییر فرایندهای شناختی آشکار منجر شود.

– مبانی نظری صبر
سنت الهی بر آزمایش انسان در عرصه¬ی حیات زمینی قرار گرفته است و این آزمونها بطور مستمر و پی در پی به گونه¬هایی متفاوت در راه انسان قرار می¬گیرد. در عرصه این آزمایش بر اساس منطق دین می¬توان انسانهای شکیبا را پیروز دانست؛ چرا که توانسته¬اند آستانه تحمل خویش را در برابر مشکلات بالا برند و یکی از مصادیق “فی المکاره صبوراً” نهج¬البلاغه باشند. از سوی دیگر بیتابی در برابر اینگونه آزمونها موجب توقف آنها و رفع بلاها نخواهد شد؛ بلکه نمایانگر سستی باور فرد ناشکیبا نسبت به اصل زندگی و عاقبت آن است. بر همین مبنا امیرالمؤمنین(ع) می¬فرماید “چنانچه در برابر مقدرات دشوار شکیبایی ورزی، پاداش خواهی یافت و چناچه بیتابی پیشه سازی همچنان در میانه گرداب مقدرات ناگوار درهم¬پیچیده خواهی شد.”(کلینی،1363). همچنین می¬فرماید:”کسی که شکیبایی او را نجات ندهد، بیتابی او را هلاکت می¬کند”(شریف¬رضی،1387).
بررسی مفهوم، زمینه¬ها، آثار و ارزش¬های کاربردی صبر، بر اساس آنچه از قرآن و روایات بزرگان دین قابل دریافت است، دیدگاه روشنتری از این صفت ارزشمند که به واسطه آن می-توان به اهداف برگزیده و بلندمرتبه رسید به دست خواهد داد.

– مفهوم صبر
صبر در لغت به معنای شکیبایی و بردباری آمده است. در لغت نامه دهخدا برابر کلمه صبر چنین آمده است:”شکیبیدن، شکیبایی کردن، پاییدن، نقیض جزع؛ تصبر، خدا”(دهخدا،1330) وصبور نیز به معنای “صابر و شکیباست و آنکه جلدی نکند در انتقام”(همان منبع). لغت¬نامه¬های عربی، صبر را “حبس و نگه¬داری”و”بازداشتن” نیز دانسته¬اند.
صبر، واژه¬ای است عربی که در لغت به معنای شکیبایی و خودداری است. این کلمه، بیان-کننده¬ی حالتی است از پایداری و خودداری از هرگونه عمل نسنجیده¬ای در مقابل سختی¬ها، فشارها، مشکلات، مصیبت¬ها و نوعی پایداری درونی است برای کنترل واکنش¬های تند عصبی(تمری،1389).
همچنین صبر به امساک در تنگنا معنا شده است(صفورایی پاریزی،1389).
در اصطلاح علمای اخلاق، صبر عبارت است از ثبات و آرامش نفس در سختی¬ها، بلایا، مصایب و پایداری و مقاومت در برابر آنها، به گونه¬ای که از گشادگی خاطر و شادی و آرامشی که پیش از آن حوادث داشت بیرون نرود وزبان خود را از شکایت و اعضای خود را از حرکات ناهنجار نگاه دارد (صفورایی پاریزی،1389).
راغب (1362، به نقل از خوشحال دستجردی،1383) صبر را به وادار نمودن خود به آنچه عقل و دین اقتضا می¬کند و بازداشتن خود از آنچه عقل و دین نهی می¬کند، معنا کرده است.
ملااحمد نراقی(1376) در معراج سعادۀ چنین می¬گوید: «مطلق صبر، عبارت است از مقاومت کردن نفس با هوا و هوس خود و ثبات قوه عاقله، که باعث دین است در مقابل قوه شهویه که باعث هوا و هوس است، زیرا پیوسته میان این دو جنگ و نزاع، قائم و حرب و جدال، واقع است.»
صبر، یک حالت و ملکه¬ی نفسانی و درونی است که باعث می¬شود انسان در مواجهه با مشکلات و گرفتاری¬ها و اموری که مورد علاقه و پسندش نیست، جزع و بیتابی نکند و همچنین شکایت پیش مخلوقات خداوند ننماید (ایمانی،1388).
لازم به یادآوری است که منظور از صبر در دیدگاه اسلام، تحمل عجزآمیز نیست (حسین-ثابت، 1387). در حقیقت برخلاف آنچه عوام می¬پندارند صبر به معنای به انتظار قضا و قدر الهی نشستن، بی¬حرکتی و تلاش نکردن نیست؛ بلکه بیشتر به معنای مقاومت و ایستادگی در برابر هر آن چیزی است که بر انسان از بلایا و مصایب ناگوار آید. افراد صبور کسانی نیستند که در برابر ظلم ظالم، فزون¬طلبی و تلخی و ناگواری مصیبت¬ها تسلیم شوند، بلکه کسانی هستند که توان تحمل سختی¬ها و مشکلات را دارند، بر خود مسلط هستند و از تعادل خارج نمی¬شوند. اینان هنگام بروز یک مشکل، به خوبی می¬اندیشند و به¬موقع و به¬اندازه اقدام می-کنند. پس نه صبر به معنای سکون و سکوت است و نه هر سکون و سکوتی نشانه بردباری است (همان منبع ).
در سایر منابع اسلامی نیز به مفهوم صبر اشاره شده است. امام محمد غزالی(1351) در کتاب احیاء علوم دین می¬گوید: «صبر عبارت است از پایداری و ثبات لشگری در برابر لشگری دیگر که به علت تضاد بین خواسته¬ها و تمایلاتشان با یکدیگر به درگیری و جنگ پرداخته-اند. به عبارت دیگر صبر پایداری انگیزه دین در برابر انگیزه شهوت است، چنانچه انگیزه دینی در انسان ثابت و راسخ شود و بر انگیزه شهوت غلبه نماید وبطور مستمر با خواسته¬های شهوانی مبارزه کند؛ چنین انسانی در زمره صابرین خداوند را یاری می¬دهد».
حضرت علی (ع) در توضیح چگونگی صبر، چهار وجه و علت برای آن برمی¬شمرد: «صبر چهار شعبه دارد: شوق، ترس، زهد و انتظار. هرکس شوق بهشت داشته باشد، از هوا و هوس دست می¬کشد و هرکس از آتش بترسد، از حرام¬ها خود را نگه می¬دارد و هرکس به دنیا بی-اعتنا باشد، گرفتاری¬ها را به چیزی نگیرد و هرکه منتظر مرگ باشد، در کارهای خیر بکوشد» (شریف رضی،1387).
صبر دارای دو جنبه¬ی سلبی و ایجابی است. جنبه¬ی سلبی یا بازدارنده¬ی صبر، شامل مفهوم کنترل و مهار است که از به هدر رفتن انرژی¬های روانی فرد جلوگیری می¬کند. جنبه-ی ایجابی هدایت¬گرانه صبر، شامل مفهوم جهت دادن و تقویت جنبه های همگراست که منجر به اهتمام در امر واحدی می¬شود (حسین ثابت،1387).
غباری بناب(1379) نیز با توجه به گستردگی و کاربرد صبر در روان آدمی این تعریف را پیشنهاد می¬کند: « صبر یکی از روش¬های خودتنظیمی است که موجب اعتدال روان آدمی می¬گردد. منظور از خودتنظیمی قدرت استفاده از راهبردهایی است که در مقابل محرک¬های درونی (ازقبیل افکار و حالاتی مثل غضب و خشم) و یا محرکهای محیطی(مانند رویارویی با حوادث ناگوار، ناکامی¬ها یا خوشی¬های افراطی) انسان را از عدول از تعادل بازمی¬دارد.»
نکته¬ی مهم در مورد صبر اینکه می¬توان صبر را امری آموختنی دانست. در قرآن کریم و روایات معصومین برای صبر، نتایج و آثاری همچون سلامت جسمانی، پیروزی در دنیا، تبدیل مصائب به لطف خدا، استجابت دعا و وارد شدن به بهشت بیان شده است (ایزدی طامه،1387). همین آثار می¬توانند به عنوان تقویت¬کننده عمل کنند و باعث ایجاد صبر و تحمل در انسان و افزایش احتمال بروز آن در رفتارهای وی گردند. اگر انسان در پیشامدهای ناگوار صبر کند و از رفتارهای نامطلوب مانند بیتابی بپرهیزد و مقاومت نشان دهد، رفته¬رفته او به سختی عادت می¬کند و تحمل او در برابر سختی¬ها افزایش می¬یابد (غباری بناب،1379). این امر به وضوح مفهوم صبر را از قالب یک صفت انتسابی شخصیتی خارج می¬کند و امکان آموزش آن را به عنوان یک مهارت زندگی اجتماعی از طریق اصول حاکم بر نظریه یادگیری مطرح می¬کند.
– انواع صبر
برای صبر، انواعی ذکر شده است که در اینجا مهم¬ترین آنها را ذکر می¬نماییم. پیامبر گرامی اسلام در روایتی درباره صبر می¬فرمایند: صبر بر سه قسم است: صبر در مصیبت، صبر بر طاعت و صبر از گناه ( کلینی،1363).
صبر بر مصیبت: یعنی پایداری در برابر حوادث تلخ و ناگوار و عدم برخورد انفعالی و ترک بیتابی. این نوع صبر، حفظ خود و استقامت و غلبه بر مشکلات بیرونی است که از طریق مقاومت در برابر مشکلات و استمرار در مقابله با آن به دست می¬آید. درغیر اینصورت، انسان در برخورد با دشواری¬ها دچار تشویش، ناامیدی، بی¬تفاوتی و کاهش عزت¬نفس می¬شود؛ زیرا اگر انسان به سمت تقدیرگرایی پیش برود و خود را در حل مشکلات، مؤثر نداند، دست از تلاش برمی¬دارد. انسان در صورتی می¬تواند در برابر سختی¬ها مقاومت کند که نگاه خود به سختی¬ها را تغییر دهد و سختی را معادل بدی نداند، بلکه شکست را مقدمه¬ی پیروزی خود در نظر بگیرد. سختی¬ها اگر با صبر توأم باشد، نردبان ترقی است و موجب پختگی انسان می-شود. سختی¬ها و دشواریها و مصائب زندگی، جزء اجتناب¬ناپذیر زندگی و از سنتهای پروردگار می¬باشد؛ چراکه خداوند متعال می¬فرماید:« و قطعاً همه شما را با چیزی از ترس و گرسنگی، زیان مالی و جانی و آفات زراعت آزمایش می¬کنیم و صابران را بشارت و مژده بده » (بقره، 155).
منظور از بلاء، بلاهای عمومی است که دلها را به وحشت می¬اندازد، شکم¬ها را گرسنه می-سازد، دارایی¬ها را بر باد می¬دهد و جانها را به خطر مرگ می¬افکند، محصولات را آفت می¬زند. با این وجود خداوند می¬فرماید: «بشی¬ء من . . .» یعنی «اندکی از»، گویا اشاره به این است که اگر بلا بیشتر و بزرگتر باشد، تاب و توان تحمل آن را نخواهید داشت. پس این از نهایت لطف و رحمت خداوند است که به شما تخفیف داده و بیش از این شما را به زحمت و مشقت نمی¬اندازد. خداوند می¬خواهد با این تأکیدها، ضرورت صبر را بیان نماید( حسین ثابت،1387).

صبر بر طاعت: یعنی شکیبایی در برابر مشکلاتی که در راه طاعت وجود دارد. یعنی اراده و وادار کردن خود به غلبه بر موانع درونی مثل تنبلی، بی¬حوصلگی و در مقابل، ایجاد رغبت و لذت.
صبر بر معصیت: یعنی ایستادگی در برابر انگیزه¬های نیرومند و محرک گناه. گناه، عمل خارج از عرف، شرع و هنجار است. زمانی که فرد میل به انجام کاری خارج از عرف یا شرع پیدا می¬کند و از سوی دیگر، بازداری به حداقل می¬رسد، یعنی نمی¬تواند ارضاء را به تأخیر بیاندازد، مرتکب گناه می¬شود. فرد پس از انجام گناه، احساس گناه و پشیمانی می¬کند؛ یعنی خود را متهم و سرزنش می¬کند و ارزیابی منفی نسبت به خود دارد. پس صبر در برابر گناه، به¬معنای مبارزه با تمایلاتی است که موجب فروپاشی انسان و مانع رشد و در نتیجه منجر به تأخیر انداختن آنها و هدایت آن تمایلات می¬گردد (حسین ثابت،1387).
بر اساس یک تقسیم¬بندی دیگر صبر بر سه نوع است:
1- صبر عوام و توده مردم: این صبر عبارت است از خویشتن¬داری از روی تظاهر به قوت نفس و اظهار ثبات و پایداری در آسیب¬ها و حوادث ناگوار.
2- صبر زهٌاد و عبٌاد و اهل تقوا و ارباب قلم از جهت توقع ثواب آخرت.
3- صبر عارفان: صبر آنها برای این است که پاره¬ای از آنان را در میان مردم از اختیار خاصی برخوردار ساخته و آنها را در کنار مردم از رهگذر ابتلائات، ویژگی بخشیده و در نتیجه مشمول نظر و لطف والای پروردگار هستند. این نوع صبر احتمالاً به عنوان«رضا» پیوند دارد و می¬توان آن را رضا به قضای الهی نامید (شاهرودی،1389).

– رابطه صبر با مفاهیم مشابه
برای روشن شدن معنای صبر، باید رابطه آن را با مفاهیمی مانند «شرح و سعه¬صدر»، «استقامت: پایداری»، «حلم: بردباری»، «کظم¬غیظ: کنترل خشم» و «عفت: کنترل شهوت» روشن سازیم. برخی مفسّران و علمای اخلاق، صبر را یک مفهوم وسیع در نظر گرفته و هر کدام از مفاهیم و ملکات دیگر را یک قسم و نوعی از صبر دانسته¬اند: « برای صبر اقسامی است که هر کدام به اسم خاص گفته می¬شود؛ مثلاً صبر از شهوات نفسانی، عفت است، صبر بر کظم¬غیظ، حلم است، صبر از فضول عیش، زهد است، صبر بر حفظ اسرار، کتمان سرّ است، صبر بر انجام تکالیف شرعی، طاعت است، صبر در میدان جنگ شجاعت است.»
اما می¬توان این رابطه را به نوعی دیگر بیان کرد که شرح صدر و سعه صدر، «حالت روانی خاص» و صبر «عمل و فرایند نگه¬داری نفس برای حالت» است، نه خود آن حالت. ولی پایداری هنگام مواجهه با مشکلات، مهار خشم و شهوت، و تحمل فعالیت¬های دشوار، نتیجه و ثمره¬ی آن حالت روانی خاص است. به¬عبارت دیگر وقتی فردی به دلایل انگیزشی خاص، نفس خود را در آن حالت حفظ کرد و نگه داشت، پایداری، حلم و عفت در او به وجود می¬آید (نوری،1387).

– صبر در عرفان اسلامی
عرفان اسلامی نیز، با استناد به قرآن و روایات، شواهدی فراوان از اهمیت صبر بیان می-کند. در بینش عرفا صبر از مراحل مهم سیر و سلوک است و در مسیر تعالی سالک، نقشی سازنده دارد.
به¬علت نقش اساسی و بنیادین صبر در سیر و سلوک، بخش¬هایی از کتب مهم صوفیه به صبر اختصاص دارد. در کتاب اسرارالتوحید آمده است: « لایصِلَ المخلوقُ اِلی المخلوقِ الا باالسَیر الیهِ و لا یصِلُ المخلوقُ الٌا بالصٌبرِ علیه بِقَتلِ النفسِ و الهوی . . .»(محمدبن منور،1387).
و در تذکره¬الاولیا از قول ابوعلی جوزجانی آمده است: «هرکه ملازمت کند بر درگاه مولا، بعد از ملازمت چه بود جز در گشادن؟ و هر که صبر کند به خدای، بعد از صبر چه بود جز وصول به حق؟»(عطار نیشابوری،1351).
به علت نقش مهمی که صبر در سیر الی الله دارد، صوفیه آن را یکی از مقامات مهم عرفانی می¬دانند. در شرح تعرف آمده است:« و صبر مقامی بزرگ باشد و خدا مصطفی را علیه¬السلام صبر فرمود و گفت: اصبرو ما صبرُکَ الٌا بالله» (مستملی بخاری،1365).
امام خمینی(ره)، هنگامیکه از مراتب صبر نزد عرفا و اهل سلوک و اولیا یاد می¬کند، مراتبی برای صبر ذکر می¬نماید: اولین مرتبه صبر فی الله که « ثبات در مجاهده است و ترک مألوفات و مأنوسات بلکه ترک خویشتن است در راه محبوب » و در مرتبه بعد صبر مع الله است و آن « راجع به اهل حضور و مشاهده جمال است در وقت خروج از جلبات بشریت . . . و متجلی شدن قلب به تجلیات سماء و صفات » و درجه بعدی از صبر عن الله یاد می¬کند و آن « از درجات عشاق و مشتاقین است از اهل شهود و عیان . . . و این اشقّ مراتب صبر و مشکلترین مقامات است » و مرتبه بعد صبر بالله است که « از برای اهل تمکین و استقامت است . . . و پس از تخلق به اخلاق¬الله برای آنها رخ می¬دهد» (امام خمینی،1361).
مولانا در مثنوی، آنقدر به نقش صبر در سیر و سلوک اهمیت می¬دهد که معتقد است پیامبر بر اثر صبر توانست به آسمانها عروج کند و در عرش، حق را ملاقات نماید.
سختی¬ها و مشکلات و دردها و رنج¬ها از دیدگاه عرفان و تصوف، سازنده و تکامل¬بخش است، زیرا صبر و استقامت در برابر آنها موجب می¬شود نیروها و استعدادهای نهفته و پنهان روح شکوفا شود و انسان را به سرچشمه¬ی کمال و عظمت می¬رساند وبا خداوند پیوند دهد (خوشحال دستجردی،1383).
مولانا معتقد است قرار گرفتن جسم در معرض انواع رنج¬ها و سختی¬ها اگرچه موجب تضعیف جسم می¬شود، اما قدرتمند شدن روح و بقا و جاودانگی آن را درپی دارد.
در بینش مولانا، راه رسیدن به نجات و رستگاری از طریق ریاضت و تحمل انواع رنج¬ها و سختی¬ها امکان¬پذیر است و کسانی که اهل ریاضت نیستند و یا نمی¬توانند باشند گاهی خداوند با فرستادن انواع بلا آنها را ریاضت می¬دهد تا وجودشان از آلودگی¬ها پاک و مطهر شود؛ بدین¬جهت باید در برابر اراده¬ی خداوند تسلیم باشند و به¬خاطر لطف و محبتی که به آنان داشته او را شکر و سپاس گویند.

ور نمی¬تانی رضا ده ای عیار گر خدا رنجت دهد بی¬اختیار
که بلای دوست تطهیر شماست علم او بالای تدبیر شماست
(مثنوی،1372)
از انواع صبر که مولانا ذکر کرده است صبر و استقامت در ذکر و صبر انسان کامل و اولیای الهی در برابر آزار جاهلان است. وی می¬گوید اولیای حق باید در برابر رنج¬ها و آزار جاهلان با عقلی که از جانب خدا به آنها داده شده است و مربوط به عالم غیب است صبر کنند؛ زیرا صبر در برابر جاهلان، قلب و روح را صفا می¬دهد. سپس به صبر پیامبران بزرگ الهی در برابر معاندان اشاره می¬کند. همچون آتش نمرود که درون و باطن ابراهیم را صفا و درخشش داد و صبر طولانی نوح در برابر آزار قومش که روح او را صیقل داد (خوشحال دستجردی،1383).
نوع دیگر صبر در مقابل تمایل به سخن گفتن است. سکوت و صبر بر تمایل نفس به سخن گفتن و روی آوردن به ذکر خدا از راه¬های سیرالی¬الله است. نوع دیگر صبر در فقر است که موجب رسیدن به مقام فنا یعنی محو صفات انسانی و تجلی صفات الهی من جمله استغنا و بی¬نیازی از دنیا در وجود عارف می¬گردد. مولانا معتقد است گرایش به نفس و تمایلات نفسانی، کار انسانهای کمال¬نایافته همانند کودکان است و پایداری و صبر در برابر آن، کار انسانهای کامل و خردمند است که با آن کارهای مهم انجام می¬دهند. هرکس در مقابل نفس، صبر کند می¬تواند به آسمانها عروج کند، اما گرایش¬های نفس روزبه¬روز موجب انحطاط و تنزل انسانها می¬شود (همان منبع).

– مفهوم صبر در قرآن
در قرآن فراوان بر صبر و اجر صابران تأکید شده است و واژه¬ی صبر همراه مشتقات آن، 103 بار در 93 آیه و 45 سوره¬ی قرآن به¬کار رفته است. در این راستا می¬توان ادعا کرد مفهوم صبر به معنای فضیلتی اخلاقی و غیرقابل¬انکار مورد توجه وتأکید قرآن است (تمری،1389).
در لغت عربی، صبر به معنای «خود را بازداشتن» و «خودداری کردن» است؛ در آیه 28 سوره کهف، صبر به همین معنی آمده است: «وَاصبِر نَفسَکَ مَعَ الذینَ یدعونَ رَبٌَهُم بِالغَداهِ وَ العَشِی یریدونَ وَجهَهُ وَ لا تَعًدُ عَیناکَ عَنًهُم تُریدُ زینۀَ الًحَیاۀِ الدٌُنیا وَ لا تُطِع مَن أَغًفَلنا قَلًبًهُ عَن ذِکرنا وَاتَّبَع هَواهُ وَ کانَ اَمرُهُ فُرُطا»
« و با کسانی که پروردگارشان را صبح و شام می¬خوانند و خشنودی او را می¬خواهند شکیبایی پیشه کن و دو دیده¬ات را از آنان برمگیر که زیور زندگی دنیا را بخواهی و ازآن کس که قلبش را از یاد خود غافل ساختیم و از هوس خود پیروی کرده است و کارش زیاده¬روی است، اطاعت مکن.»
نقطه¬ی مقابل آن «جزع» یا «بیتابی» است که در آیه 21 سوره ابراهیم به آن برمی-خوریم:« وَ بَرَزوا لِلّهِ جَمیعاً فَقالَ الضُّعَفاءِ لِلَّذینَ استَکبِروا إِنا کُنّا لَکُم تَبَعاً فَهَل أَنتُم مُغنونَ عَنّا مِن عَذابِ اللهِ مِن شَیءٍ قالوا لَو هَدانا اللهُ لَهَدَیناکُم سَواءُ عَلَینا أَجَزِعنا أَم صَبَرنا مالَنا مِن مَحِیصٍ »
«و همگی در برابر خدا ظاهر می¬شوند. پس ناتوانان به گردنکشان می¬گویند: ما پیروان شما بودیم آیا چیزی از عذاب خدا را از ما دور می¬کنید؟ می¬گویند: اگر خدا ما را هدایت کرده بود قطعاً شما را هدایت می¬کردیم. چه بیتابی کنیم چه صبر نماییم برای ما یکسان است؛ ما را راه گریزی نیست.»
در واقع صبر در قرآن عبارت است از اینکه انسان آنچه را برایش ناخوشایند است برای رسیدن به خشنودی خداوند بر خویشتن هموار گرداند (قرضاوی،1360؛ به نقل از ).این معنا را می¬توان از آیه 22 سوره رعد به خوبی دریافت: « وَالَذینَ صَبَروا ابتِغاءَ وَجهِ رَبِّهِم وَأَقاموا الصَلاهَ وَ أَنفَقوا مِمّا رَزَقناهُم سِرَّا وَ عَلانیهً وَ یدرؤنَ بِالحَسَنَهِ السَیئَهَ أُولئِکَ لَهُم عُقبی الدّار»
« وهم در طلب رضای خدا صبر پیش می¬گیرند و نماز به¬پامی¬دارند و از آنچه نصیبشان کردیم به فقرا پنهان و آشکار انفاق می¬کنند و در عوض بدی¬های مردم نیکی می¬کنند؛ اینان هستند که عاقبت منزلگاه نیک یافتند.»
مفسران صبر کردن در راه خدا را که در این آیه در کنار سایر ویژگی¬ها مطرح شده است، از صفات مؤمنان حقیقی می¬دانند و این جمله را دلیلی می¬دانند بر اینکه صبر و شکیبایی و هرگونه عمل خیر در صورتی ارزش دارد که برای رضایت خدا باشد و اگر انگیزه¬های دیگری از قبیل ریاکاری و جلب توجه مردم درکار باشد، بی¬ارزش است (مکارم شیرازی،1374).
نکته¬ی حائز اهمیت این است که این آیه به نوعی انگیزه مؤمن از صبر و شکیبایی را مطرح می¬کند. از آنجا که عمل و حالتی نیازمند انگیزه¬ای است و این هدف است که انگیزه می¬آفریند، در قرآن بالاترین هدف مؤمن یعنی کسب رضایت خدا به عنوان انگیزه صبر معرفی می¬شود. چنانکه در آیه 7 سوره مدثر می¬فرماید:
«وَ لِرَبِّکَ فَالصبِر»
«برای پروردگارت شکیبایی کن»
در آیه 42 سوره نحل، ارزشمندی این هدف (صبر) را اینگونه بیان می¬کند:
«اَلَذینَ صَبَروا وَ علی رَبِّهِم یتَوَکَّلون»
«این اجر بزرگ در دنیا و عقبی به کسانی عطا می¬شود که در راه دین صبر کردند و بر خدای خود در کارها توکل نمودند »
اهمیت صبر و بردبارى خالصانه را همین بس که اجر و پاداش هر چیزى در عالم محدود و طبق حساب است. فقط صبر میباشد که اجر و پاداش آن بدون حساب خواهد بود. خداوند با اشاره به پاداش صابران در آیه 10 سوره زمر، اجر اخروی و دنیوی را به¬نوعی ایجادکننده¬ی انگیزه و اشتیاق برای شکیبایی قرار می¬دهد:
«قُلْ یا عِبادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَهٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَهٌ إِنَّما یوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیرِ حِسابٍ »
« بی تردید پاداش شکیبایان بدون حساب و بطور کامل داده می¬شود »
علامه طباطبایی در ذیل این آیه می¬نوید: « صابران اجرشان داده نمی¬شود مگر دادنی بی-حساب. پس صابران برخلاف سایر مردم، حسابشان رسیدگی نمی¬شود و اصلاً نامه¬ای از اعمالشان باز نمی¬گردد و اجرشان همسنگ اعمالشان نیست (علامه طباطبایی، به نقل از امین¬الدوله، 1387).
همچنین در باب چگونگی پاداش صابران در آخرت در آیه 96 سوره نحل به آنها وعده پاداشی بهتر از آنچه عمل کرده¬اند می¬دهد:
«ما عندکم ینفد و ما عند الله باق و لنجزین الذین صبروا اجرهم باحسن ما کانوا یعملون»
«آنچه پیش شماست تمام می شود و آنچه پیش خداست پایدار است، و قطعا کسانی را که شکیبایی کردند به بهتر از آنچه عمل می کردند، پاداش خواهیم داد.»

– زمینه¬های صبر در قرآن
زمینه¬هایی که در قرآن برای صبر و بردباری مطرح می¬شود از خویشتن¬داری در برابر خواسته¬ها تا شکیبایی در برابر ناخوشایندی¬ها متفاوت است. برای مثال در سوره بقره، آیات 155، 156 و 157 درباره استقامت و پایداری در آزمایش¬های سخت سخن به میان می¬آید و صابران در برابر بلاها معرفی می¬شوند:
«وَ لَنُبلَوَنَّکُم بِشَیءٍ مِنَ الخوفِ وَالجوعِ وَ نَقصٍ مِن الاَموالِ وَالأَنفُسِ وَالثَمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرین* اَلذینَ إِذا أَصابَتهُم مُصیبَهً قالوا إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا الیهِ راجِعون* اُولئِکَ علیهِم صَلَواتٌ مِن رَبِهم وَ رَحمَهٌ وَ اولئکَ هُمُ المُهتَدون»
« و البته شما را به سختی¬ها چون ترس و گرسنگی و نقصان اموال و نفوس و آفات زراعت بیازماییم و بشارت و مژده آسایش از آن سختی¬ها، صابران راست. آنها که هرگاه مصیبتی به آنها می¬رسد می¬گویند: ما از آن خدا هستیم و به سوی او بازمی¬گردیم. اینها همانها هستند که رحمت خدا شامل حالشان شده و هدایت¬یافته¬گانند»
در تفسیر نمونه در ذیل آیه 156 آمده است: « توجه به این واقعیت که ما همه به سوی او بازمی¬گردیم به ما اعلام می¬کند که اینجا سرای جاودان نیست. زوال نعمتها و کمبود مواهب و یا کثرت و وفور آنها همه زودگذر است و همه اینها وسیله¬ای است برای پیمودن مسیر تکامل. توجه به این اصل اساسی اثر عمیقی در ایجاد روح استقامت و صبر دارد.»
از دیگر زمینه¬های مهم صبر، پایداری در فرمانبرداری خداوند و در به¬جای¬آوردن طاعت و عبادت درخور اوست که در حقیقت مسیری مملو از سختی و دشواری است.
سوره مریم، آیه 65:
«رَبُّ السَّماواتِ وَ الاْ َرْضِ وَ ما بَیْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَ اصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیّاً »
« تنها اوست آفریننده آسمانها و زمین و هرچه بین آنهاست. پس باید همان خدای یکتا را پرستش کنی و البته در راه بندگی او صبر و تحمل کن که اگر او را به خدایی نپرستی آیا دیگری را مانند او به نام خدایی لایق پرستش خواهی یافت؟ هرگز نخواهی یافت »

سوره طه، آیه 132:
« وَأْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاهِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْهَا لَا نَسْأَلُکَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُکَ وَالْعَاقِبَهُ لِلتَّقْوَى»
«و کسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شکیبا باش ما از تو جویاى روزى نیستیم ما به تو روزى مى‏دهیم و فرجام [نیک] براى پرهیزگارى است »
در این دو آیه، خداوند به جای واژه «اصبِر» از واژه «اصطَبِر» استفاده کرده است که بیانگر این است که صبر در این رابطه بسی دشوارتر است (قرضاوی،1360).
از موارد مهم صبر که در قرآن به آن اشاره می¬شود، توصیه به صبر و استقامتی خاصِ پیامبر است. در سوره احقاف، آیه 35 خداوند ضمن اینکه به پیامبر اسلام (ص) درس استقامت می¬دهد، می¬فرماید:
« فَاصبرْ کَمَا صبرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسلِ وَ لا تَستَعْجِل لهَُّمْکَأَنهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ مَا یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلا ساعَهً مِّن نهَارِبَلَغٌفَهَلْ یُهْلَک إِلا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ‏»
« ای پیامبر! صبر کن. آنگونه که که پیامبران اولوالعزم صبر کردند و برای (عتاب) آنان شتاب مکن. هنگامیکه وعده¬های (عذاب) را که به آنها داده شده، مشاهده کنند (احساس می¬کنند که) گویی فقط ساعتی از یک روز (در دنیا) توقف داشته¬اند»
گرچه در این آیه شریفه، اختصاصاً شکیبایی و صبر در تقاضای عذاب برای مخالفان و دشمنان است تا بر آنها حجت تمام شود، ولی دستور، یک دستور کلی است و دلیل روشنی بر فضیلت صبر به عنوان یک برنامه عمومی ، برای همه پیامبران اولوالعزم است. اما در بخش¬های دیگر قرآن این تأکید برای پیامبران اولوالعزم برداشته می¬شود و گرچه مخاطب پیامبر است، اما منظور از دعوت به صبر در موقعیت¬های ناخواستنی، به نوعی نمودن راه به مسلمانان است. در سوره مزمل، آیه 10 خداوند پیامبر را به صبر در برابر آزار و اذیت مردم سفارش می¬کند:
« وَاصبِر عَلی مایقولونَ وَاهجُرهُم هَجراً جَمیلاً »
« و بر طعن و یاوه¬گویی کافران و مکذبان، صبور و شکیبا باش و بطرزی نیکو از آنها دوری گزین»
همانطور که در آیه 127 سوره نحل می¬فرماید:
«وَاصبِر وَ ما صَبرُکَ اِلّا باللهِ وَ لا تَحزَن عَلیهِم وَ لا تَکُ فى ضَیقٍ مِمّا یَمکُرونَ »
«صبر کن و صبر تو جز به توفیق خدا نیست و بر آنان اندوه مخور و از آنچه نیرنگ می-کنند دل تنگ مدار »

مدارا با دشمنان، گذشت و پاسخ دادن بدی¬های دیگران با نیکی¬ نیز صبری است که قرآن پیروانش را به آن توصیه می¬کند:
فصلت، آیه 34 و 35:
«وَ لا تَسْتَوِى الْحَسَنَهُ وَ لاَ السَّیِّئَهُ ادْفَعْ بِالَّتى، هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذى بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَهٌ کَأَ نَّهُ وَلىٌّ حَمیمٌ * وَ ما یُلَقّاها إِلاَّ الَّذینَ صَبَروا و ما یُلَقّاها إِلاّ ذو حَظٍّ عَظیمٍ »
« هرگر نیکی و بدی در جهان یکسان نیست، همیشه بدی خلق را به بهترین عمل پاداش ده تا همان کس که گویی با تو بر سر دشمنی است، دوست و خویش تو گردد. به این مقام بلندپایه کسی نمی¬رسد جز آنان که مقام صبر و ثبات یافته¬اند و صاحب حظّ بزرگی شدند »

شوری، آیه 43:
« وَ لَمَن صَبَر وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِن عَزمِ الاُمورِ»
« و هر کسی بر ظلم کسی صبر کند و ببخشد، این عزم در امور الهی است »

سوره نحل، آیه126:
« وَ إِن عاقَبتُم فَعاقِبوا بِمِثلِ ما عوقِبتُم بِهِ وَ لَئِن صَبَرتُم لَهُوَ خَیرٌ لِلصّابِرین »
« و اگر کسی به شما مسلمانان عقوبت و ستمی رسانید شما باید به قدر آن در مقابل انتقام کشید و اگر صبور باشید (و از او درگذرید) البته برای صابران اجری بهتر خواهد بود »

با این وجود در آیه 200 آل¬عمران، ضمن تأکید بر همان مفهوم صبر و گذشت، مراقبت ویژه درباره دشمن و دفاع و ایستادگی در صورت لزوم به شکل زیبایی بیان می¬شود:
« یا أیها الَذینَ آمِنوا اصبِروا وَ صابِروا وَ رابِطوا وَ اتَّقواللهَ لَعَلَّکُم تُفلِحون »
« ای اهل ایمان در کار دین صبور باشید و یکدیگر را به بردباری سفارش کنید و مراقب کار دشمن بوده و از خدا بترسید؛ باشد که پیروز و رستگار شوید »
آنچه در این آیه مطرح می¬شود، نخست صبر و استقامت در برابر حوادث و مشکلات و سپس «مصابره» که به معنی صبر و استقامت دیگران است، در واقع دستور اول ناظر به ایستادگی در برابر دشمن است، به این ترتیب که هرقدر آنها بیشتر مقاومت کنند، مؤمنان باید بر مقاومت خودشان بیافزایند تا بر دشمن غالب شوند.

– صبر وسایر مفاهیم در قرآن
از دیگر مواردی که باید به آن اشاره نمود این است که در قرآن، صبر با دیگر صفات ارزشمند همراه شده است. برای مثال در آیه 60 سوره عنکبوت، صبر و توکل در کنار هم قرار می¬گیرند:
«اَلَذینَ صَبَروا وَ عَلی رَبِّهِم یتَوَکَّلون »
« همانا که صبر نمودند و بر پروردگارشان توکل کردند.» که نشانه لزوم فراهم شدن صبر برای تحمل سختی¬ها و دشواری¬ها و همچنین توکل به خدا برای غلبه بر رویدادهای پیش¬بینی¬نشده در مسیر رسیدن به هدف است.

صبر و جهاد نیز در قرآن، کنار هم قرار می¬گیرند. جهاد که جان و مال و دارایی انسان را در راه ایمان و عقیده فدا می¬کند، مطمئناً مستلزم صبر وشکیبایی است.
سوره نحل، آیه 110:
« ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذینَ هاجَروا مِن بَعدِ ما فُتِنوا ثُمَّ جاهدوا وَ صَبَروا إِنَّ رَبَّکَ مِ بَعدِها لَغَفورٌ رَحیم »
« پروردگارت نسبت به کسانی که هجرت کردند و سپس جهاد نمودند و صبر پیشه ساختند، قطعاً آمرزنده و مهربان است »

و یا در آیه 142 سوره آل¬عمران:
« أم حَسِبتُم أن تَدخُلوا الجَنَّهَ وَ لَمّا یعلَمِ الَّذینَ جاَهَدوا وَ مِنکُم وَ یعلَمَ الصّابِرین »
« آیا گمان می¬برید که تا خدا صبر و جهاد را در شما نیازموده است وارد بهشت می-شوید؟»

نمونه مهم دیگر که در این گروه، قابل ذکر است، همراهی صبر و نماز است:
سوره بقره، آیه 153:
« یا أیهاالَّذینَ آمَنوا استَعینوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلاهِ اِنَّ اللهَ مَعَ الصّابِرین »
« ای افراد باایمان از صبر ( و استقامت) و نماز کمک بگیرید،(تا بر مشکلات فائق آیید)، زیرا خداوند با صابران است »
اما چه معنایی میان صبر به معنی وسیع کلمه با صلاه وجود دارد؟ بعضی از مفسّران گفته¬اند رابطه این دو در این است که گاه پیمانه صبر انسان لبریز می¬شود و طاقت او بر صبر کاهش می¬یابد، این جاست که نماز به او قوت قلب و اراده و توکل بر خدا می¬بخشد و بدینسان نیروی صبر از طریق نماز افزایش می¬یابد. به تعبیر دیگر، هنگامیکه انسان از طریق نماز به خدا روی می¬آورد، خود را به قدرت بی¬پایان و لایزال حق مرتبط می¬سازد. این کار مقاومت انسان را در برابر مشکلات چنان افزایش می¬دهد که به نیرویی شکست¬ناپذیر تبدیل می¬شود.
ارزش مهم دیگری که در قرآن با صبر همراه می¬شود، رحمت و مهربانی است.
آیه 17، سوره بلد:
« ثُمَّ کانَ مِنَ الَّذینَ آمَنوا وَ تَواصَوا بِالصَّبرِ وَ تَواصَوا بِالمَرحَمَه »
« پس آنان که ایمان آوردند و یکدیگر را به شکیبایی و مهربانی سفارش کردند، اینان رستگارانند »
در اینجا ایمان، صبر و شکیبایی و مهربانی اساس سعادت قرار می¬گیرد. نکته مهم در این آیه این است که خداوند خود به صبر و مهربانی توصیه نمی¬کند بلکه از خود مسلمانان می-خواهد که مروّج بردباری و تحمل و مودّت در جامعه باشند و البته استفاده از واژه «تَواصَوا» که تنها چهار بار در قرآن به کار رفته است، نشان از اهمیت صبر و دشواری پذیرش تحمل برای انسان دارد (مکارم شیرازی،1374).

– نشانگان صبر
با توجه به آیات قرآن و احادیث می¬توان نشانه¬های افراد صبور را استنباط کرد. برخی از این ویژگی¬ها عبارتند از:
1-فرد صبور از اشتباهات و ظلم دیگران می¬گذرد و اهل گذشت است. خداوند در آیه 43 سوره شوری می¬فرماید:
« کسی که صبر کند و ببخشد، کار بزرگی انجام داده است »
2-فرد صبور، هنگام مشکلات خداوند را به یاد می¬آورد:
« آنها که هرگاه مصیبتی به ایشان می¬رسد می¬گویند: ما از آن خداییم و به سوی او بازمی¬گردیم »(بقره، 155).
3-در موقعیت¬های جهل و خشونت با حلم و مدارا برخورد می¬کند :
« هرگز نیکی و بدی در جهان یکسان نیست، همیشه بدی خلق را به بهترین عمل پاداش ده که همان کس که گویی با تو سر دشمنی است، دوست و خویش تو گردد. به این مقام بلند کسی نمی¬رسد جز آنانکه مقام صبر و ثبات یافته¬اند صاحب حظّ بزرگی شدند » (فصلت، 34 و 35).
4-افراد صبور در کارها مقاومت بیشتری دارند و هر فرد صبور، کار چندین غیرصبور را انجام می¬دهد:
«اى پیامبر! مومنان را به جنگ (با دشمن) تشویق کن، هر گاه بیست نفر شکیبا از شما باشند بر دویست نفر غلبه مى کنند؛ و اگر صد نفر باشند بر هزار نفر از کسانى که کافر شدند پیروز مى گردند؛ چرا که آنها گروهى هستند که نمى فهمند » ( انفال،65).
5-فرد صبور اگر به درستی انجام کاری ایمان داشته باشد، به گفته¬های بی¬اساس دیگران توجه نمی¬کند:
«اگر به شما خیر و نیکی برسد آنها را بد حال می کند ، و اگر بدی و ناخوشی برسد آنها بدان شاد می شوند و اگر صبر کنید و پروا پیشه کنید نیرنگ آنها هیچ زیانی به شما نمی رساند ، مسلّما خداوند به آنچه انجام می دهند ( از نظر علم و توان ) احاطه دارد» (آل-عمران،120).
6-در برابر زخم¬زبان، تهمت و ناسزای افراد جاهل با بردباری برخورد می¬کند :
« و در برابر آنچه دشمنان می¬گویند شکیبا باش و به¬طرزی شایسته از آنان دوری گزین » (مزمل،10).
7-موقع دزدیده شدن، مفقود شدن یا از بین رفتن اموالش، برخوردی منطقی دارد :
«ما بطور حتم و بدون استثناء همگی شما را یا با خوف و یا گرسنگی و یا نقص اموال و جانها و میوه ها می آزمائیم ، و تو ای پیامبر صابران را بشارت ده » (بقره،155).
8-موقع از دست دادن شغل خود خویشتن¬داری می¬کند و به خدا توکل می¬نماید (همان آیه).
9-هنگام عبادت خداوند بیحال نیست و می¬تواند مدت طولانی به عبادت بپردازد:
«همان پروردگار آسمانها و زمین با هر چه میان آنها است ، او را عبادت کن و در کار عبادتش شکیبا باش ، آیا همتائى براى او مى شناسى ؟» (مریم،65).
«کسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شکیبا باش ما از تو جویاى روزى نیستیم ما به تو روزى مى‏دهیم و فرجام [نیک] براى پرهیزگارى است » (طه،132).
10-هنگام از دست دادن عزیزان بیش از حد بیتابی نمی¬کند (آیه 155 سوره بقره).
11-هنگام بیماری، خویشتن¬داری خود را از دست نمی¬دهد:
«تنها این که روی های خود را ( برای عبادت ) به سوی مشرق و مغرب بگردانید نیکی نیست ، و لکن نیکی حقیقی ( ایمان و رفتار ) کسی است که به خداوند و روز آخرت و فرشتگان و کتاب ( آسمانی ) و پیامبران ایمان آورد ( به مبدأ و معاد و اصول اعتقادی میان آن دو ایمان آورد ) و مال خود را با آنکه آن را دوست ( و بدان نیاز ) دارد روی محبت خدا به خویشان و یتیمان و فقیران و در راه ماندگان و سائلان و در ( راه آزادی ) بردگان بدهد و نماز را برپا دارد و زکات بپردازد ، و ( وفای ) وفاداران به پیمان خویش آن گاه که پیمان بندند و به ویژه ( استقامت ) شکیبایان در سختی مالی و ضرر جسمی و هنگام جهاد است. آنها هستند که راست گفته اند و آنها هستند که پرهیزکارند» (بقره،177).
12-هنگام فقر و تنگدستی، خویشتن¬داری خود را حفظ می¬کند و جزع و بیتابی نمی¬کند (آیه 177 سوره بقره).
13-در برابر نیازهای فیزیولوژیک، خودکنترلی بیشتری از خود نشان می¬دهد:
«و ( به یاد آرید ) زمانی که گفتید: ای موسی ، ما هرگز بر یک رقم خوراک صبر نمی کنیم ، پس پروردگار خود را در حق ما بخوان تا برای ما از آنچه زمین می رویاند از سبزی و خیار و سیر و عدس و پیازش بیرون آورد. موسی گفت: آیا شما به جای چیز بهتر چیز پست تر را می طلبید؟ ( حال که چنین است ) به شهری ( از شهرها ) فرود آیید که آنچه خواستید برای شما فراهم است. و ( مهر خواری بر پیشانی ، و خیمه ) ذلّت و نیاز بر آنها زده شد و مستحقّ خشم خدا شدند. این ( خواری ) برای آن بود که آنها همواره به نشانه های خدا کفر می ورزیدند و پیامبران خدا را به ناحق می کشتند و این ( کفر و پیامبرکشی ) به خاطر آن بود که نافرمانی کردند و پیوسته ( از حد خود ) تجاوز می نمودند» (بقره،61).
14- در موقعیت¬های ترس و خوف، خویشتن¬داری از خود نشان می¬دهد (آیه155 سوره بقره).
15-در میدان جنگ شجاعتر از دیگران است :
« و چون با جالوت و سپاهیانش روبرو شدند گفتند: پروردگارا صبری به ما ده و قدمهایمان را استوار ساز و بر گروه کافران پیروزمان کن » (بقره،250).
16-در موقعیت¬های تنش¬زا می¬تواند خشم خود را کنترل کند :
«همانها که در توانگری و تنگدستی، انفاق می¬کنند و خشم خود را فرو می¬برند و از خطای مردم درمی¬گذرند و خدا نیکوکاران را دوست دارد » (آل¬عمران،134).

– پیامدهای صبر
برخی از پیامدهای مهم صبر عبارتند از:
1-بهره¬مندی از همراهی خداوند: منظور از همراهی خدا، کمک کردن پروردگار به انسانهای صابر است، به¬گونه¬ای که برخی از موانع که بر سر راه آنان است برطرف شود:
« صبر پیشه کنید زیرا خداوند با صابران است »(انفال،46).
2-افزایش توانمندی و قدرت مقابله:
«اگر صد نفر از شما صبور باشد بر دویست نفر و اگر هزار نفر صبور باشند بر دوهزار نفر به اذن خدا غالب خواهند شد » (انفال،66).
3-ایمنی در برابر خشم خداوند: نقل است که داوود نبی از خدا پرسید: «پروردگارا! پاداش انسانهای غمزده¬ای که به¬خاطر خشنودی تو در برابر مصیبتها و ناگواری¬ها صبر و مقاومت می-کند چیست؟ خداوند فرمود: بر اندام چنین بنده صابر و مقاومی جامه امان و ایمنی از خشم و غضب خود می¬پوشانم و هرگز این لباس را از پیکر وی جدا نخواهم ساخت »(امین-الدوله،1387).
4-طولانی شدن عمر: داشتن مذهب و پایبندی به اعتقادات دینی به اعتقاد برخی از روانشناسان یکی از شرایط سلامت جسم و روان انسان است. امام علی (ع) می¬¬فرماید: «کسی که دوست دارد عمر طولانی داشته باشد باید قلب صبوری در برابر مصائب آماده کند.»
5-آسان شدن سختی¬ها: صبر به انسان کمک می¬کند تا تمام هدفها را نزدیک و همه سختیها را آسانتر در نظر بگیرد:
« و پس از هر دشواری گشایشی است، بلکه با هر دشواری گشایشی است » (انشراح، 5و6).
6-تسلط بر خود: انسان شکیبا هنگامیکه با مشکلی مواجه می¬شود، خود را نمی¬بازد. این امر سبب می شود که با رخدادهای زندگی، عاقلانه برخورد و در نتیجه با انتخاب گزینه درست ، سلامت روانی خود را تأمین نماید. به همین دلیل، هنگامیکه ابراهیم فرزند پیامبر از دنیا رفت، اشک از چشمان حضرت سرازیر شد و وقتی به ایشان گفتند: آیا تو ما را از این کار منع نکردی؟ فرمودند: این رحم است. خدا فقط به بندگانی رحم می¬کند که رحم داشته باشند. چشم اشک می¬ریزد و قلب محزون می¬شود، ولی چیزی که پروردگار را به خشم آورد نمی¬گویم (شکوهی یکتا،1387).
7-تربیت نفس: از نظر قرآن در صبر فوایدی برای تربیت نفس و تقویت شخصیت و افزایش توانایی انسان در برابر سختیها و حوادث نهفته است. رسول اکرم(ص) می¬فرمایند: «حاصل بردباری، آراسته شدن به خوبی¬ها، همنشینی با نیکان، ارجمند شدن، عزیز گشتن، رغبت به نیکی، نزدیک شدن به درجات عالی، گذشت، آرامش و تأنی، احسان و خاموشی است. اینها ثمره بردباری عاقل است.» (همان منبع).
8-پیدا نمودن معنی در زندگی: صبر کردن موجب می¬شود که انسان از لحاظ شناختی، توجه خود را به معنای حادثه اتفاق¬افتاده معطوف کند. پیدا کردن معنی در زندگی، همانطور که فرانکل معتقد است باعث می¬شود که انسان معنای رنج¬ها و ناگواری¬ها را بداند و بتواند سختی¬ها را تحمل نماید (غباری بناب،1379).
9-بهبود روابط: در زندگی روزانه، برخوردهای ناراحت¬کننده زیادی با افراد متفاوت پیش می¬آید که باصبر می¬توان مانع آن شد و به توفیقات اجتماعی دست یافت (همان منبع).

– صبر در روانشناسی
همانگونه که برخی از نویسندگان اذعان نموده¬اند در زبان انگلیسی نمی¬توان واژه¬ای پیدا کرد که معادل دقیق صبر به حساب آید. شاید در زبان فارسی نیز هیچ¬کدام از واژه¬های «شکیبایی»، «خویشتن¬داری» و .¬.¬. نتواند آن معنای عمیق و گسترده صبر در فرهنگ اسلامی را متقل سازد. از اینرو برای اقسام گوناگون صبر در روانشناسی باید به دنبال واژه¬های جداگانه گشت. صبر در معصیت، به مهار تکانه¬های جنسی، پرخاشگری، تکانه¬های خوردن، شهوت سخن گفتن، گرایش¬های قدرت و ثروت مربوط می¬شود. صبر در طاعت، به معنای انجام کارهای دشوار و ادامه دادن به هدف حتی هنگام مواجهه با مشکلات است. این دو نوع صبر را در روانشناسی می¬توان به مفهوم «خودگردانی » نزدیک دانست. خودگردانی زمانی رخ می¬دهد که افراد برای کسب نتیجه¬ای یا اجتناب از پیامدی، کنش¬ها، گفتارها و نگرش-هایی را انجام داده یا ترک کنند یا فرد به گونه¬ای خاص باشد یا نباشد (هیگینز و توری ، 2000؛ به نقل از نوری، 1387). اما مفهوم خودگردانی در ادبیات روانشناسی و فلاسفه غربی ریشه در اصل لذت دارد. به اعتقاد روانشناسان فرد زمانی عملی را انجام می¬دهد یا کاری را ترک می¬کند که این تلاش، لذتی را برای او به ارمغان آورد یا رنجی را از او دور سازد (آیبید ،به نقل از نوری،1387). ولی مفهوم دینی صبر نمی¬تواند تابع اصل لذت باشد؛ زیرا در مفهوم صبر ترک گناه و دوری از لذت¬جویی نهفته است، مگر اینکه ترک گناه را به خاطر لذت قرب به خدا یا نعمت¬های بهشتی در نظر بگیریم.در این صورت می¬توان مفهوم صبر را نیز تابع اصل لذت دانست اما اصل لذت معنایی فراتر از مفهوم روانشناسان خواهد داشت (نوری،1387).
برخی از منابع روانشناسی مفهوم «خودگردانی» را با «خودمهارگری» و «کنترل تکانه» الفاظ مترادف و ناظر به یک معنا در نظر گرفته¬اند اما دیگران خودگردانی و خودمهارگری را دو نوع کنترل و دارای سه تفاوت دانسته¬اند. نخست آنکه افراد خودگردان، قصد و تعمد بیشتری از افراد خودمهارگر دارند. دوم اینکه خودگردانی با هیجانات مثبت همراه است، در حالیکه خودمهارگری با هیجانات منفی پیوند بیشتری دارد. سوم اینکه خوگردانی، انتقال آموزش را بیشتر از خودمهارگری میسر می¬سازد.
همچنین صبر در برابر شهوتها و گرایشات جنسی را می¬توان در روانشناسی تحت عنوان مفهوم «خویشتن¬داری» مطرح کرد؛ هرچند این واژه در روانشناسی به دو معنای «کنترل ادرار» و « کنترل تکانه¬های جنسی» به کار برده می¬شود.
این نوع صبر را می¬توان در روانشناسی تحت عنوان «سرسختی » جستجو کرد. همچنین صبر در مصیبت را که مستلزم تحمل ناملایمات و رویدادهای ناخوشایند است، می-توان تحت عنوان تحمل بررسی نمود، هرچند واژه تحمل در روانشناسی به دو معنا به کار رفته است: 1. میزان تحمل افراد نسبت به مواد روان¬گردان 2. توانایی مقاومت در برابر تنیدگی،درد و فشار روانی ناشی از رویدادهای تنش¬زا (نوری،1387).
بر این اساس می¬توان گفت مراد از صبر نه برخورد منفعلانه و عقب¬نشینی است و نه محبوس کردن دردها در سینه و سد کردن راه بروز آنها. آنچه مهم است به¬کارگیری مهارت صبر به عنوان راهبردی مقابله¬ای با تمرکز بر مسئله برای غلبه بر فشارهاست.

– کارکردهای صبر
صبر در چهار زمینه نقش قابل توجه دارد:
1. مقابله با فشار روانی (تنیدگی)
الف)توازن بین منابع درونی و محیطی: برخی از روانشناسان، فشار روانی را اینگونه تعریف کرده¬اند: «فشار روانی شرایطی است که در نتیجه تعامل میان فرد و محیط به وجود می¬آید و موجب ایجاد ناهماهنگی ـ چه واقعی و چه غیر¬واقعی ـ بین توانایی¬های زیستی، روانی، اجتماعی فرد با پیامدهای یک موقعیت می¬شود »(سارافینو،1384).
در این تعریف، توازن بین منابع درونی و الزامات محیط در نظر گرفته شده است؛ یعنی استرس زمانی ایجاد می¬شود که فشار موقعیتی بیش از منابع درونی فرد باشد. اما اگر تعادل برقرار باشد، یعنی درعین اینکه فشار موقعیتی زیاد است، ولی فرد منابع درونی(بردباری) کافی در اختیار داشته باشد، فشار روانی به وجود نمی¬آید(دیمانتئو،1378). بنابراین اگر فردی صبور باشد کمتر به فشار روانی مبتلا می¬شود.
ب)تیپ شخصیتی A (ناشکیبا) و شیوع فشار روانی: دانشمندان افراد را از نظر ابتلا به فشار روانی به دو تیپ شخصیتی A و B تقسیم کرده¬اند. افرادی که دارای تیپ شخصیتی A هستند بیشتر در معرض ابتلا به فشار روانی قرار دارند. در ذیل به برخی ویژگی¬های شخصیتی این افراد که بسیار شبیه ویژگی¬های افراد ناشکیباست اشاره می¬گردد:
– از ماندن در ترافیک یا صف بانک کلافه می¬شوند.
– اگر کسی سر قرار نیاید بسیار برافروخته می¬شوند.
– نسبت به کسان که وقت را تلف یا بسیار آهسته کار می¬کنند، خشمگین می¬شوند.
– می¬خواهند بیشترین نتایج ممکن را در حداقل زمان به دست بیاورند.
– ستیزه¬جو هستند و زود درگیر می¬شوند.
– رقابت¬طلب هستند.
– تکانشی عمل می¬کنند.
– خصومت با دیگران به راحتی در آنها برانگیخته می¬شود.
– تحرک بیش از حد دارند.
– می¬خواهند در یک زمان، چندین کار را انجام دهند..
– بیشتر اوقات عصبی و ناشکیبا هستند.
– با صدای بلند و شتابزده سخن می¬گویند.
– زود احساساتی می¬شوند.

2. موفقیت در تحصیل، شغل و امور اجتماعی:
تحقیقات نشان می¬دهند افرادی که «خودمهارگری » بیشتری دارند در تمامی زمینه¬ها موفق¬تر از افرادی هستند که تکانشی و بدون خودمهارگری عمل می¬کنند. در روانشناسی ریشه خویشتن¬داری را به کنترل تکانه مربوط می¬دانند؛ یعنی هرچه فرد بتواند در برابر تکانه-های جنسی، پرخاشگری و فیزیولوژیکی مهار داشته باشد، صبر او بیشتر خواهد بود. مطالع طولی میشل(1987) نشان داد افرادی که در کودکی خویشتن¬دار بودند، در نوجوانی از نظر اجتماعی صالح¬تر، کارآمدتر و دارای قدرت ابراز وجود بودند؛ بهتر می¬توانستند با ناکامی¬های زندگی دست و پنجه نرم کنند؛ کمتر دچار فشار روانی می¬شدند؛ در رویارویی با مشکلات به جای کنار کشیدن خود به استقبال چالش¬ها می¬رفتند؛ در طرحها و کارها خلاقیت بیشتری از خود نشان می¬دادند (گلمن،1383).
آیات قرآن کریم و روایات متعدد نشان می¬دهد که موفقیت (ظفر)، نتیجه صبر است.

3. مهار هیجان خشم و غریزه جنسی:
از دیدگاه روان¬تحلیگرانی که نخستین بار مسئله «خودمهارگری» را مطرح کردند، افرادی که بتوانند دو غریزه جنسی و پرخاشگری را کنترل کنند، افراد «خودمهارگر» تلقی می¬شدند. در اسلام نیز صبر در معصیت یکی از اقسام صبر است که پایه اول آن بر مهار شهوات و هواهای نفسانی استوار است. از اینرو، اگر کسی واجد صفت صبر شود و بتواند این غرایز را مهار کند، صبر اهمیت خاصی پیدا می¬کند (نوری،1387).

4. دینداری:
از پیامبر اکرم نقل شده است که می¬فرماید: نصف ایمان صبر و نصف دیگر آن شکر است. به این معنا که انسان در زندگی یا در آسایش است که باید در این حال شکرگزار باشد، یا در حال سختی و گرفتاری است که باید صبور باشد. از سوی دیگر «صبر در مصیبت»، «صبر بر معصیت» و « صبر بر طاعت» تقریباً تمامی رفتارهای دینی را پوشش می¬دهند. کسی که می¬خواهد دیندار خوبی یاشد باید از صفت صبر برخوردار باشد (همان منبع).

– پایه¬های روانشناختی صبر
در خاتمه این بخش، اشاره به الگوی پیشنهادی نوری(1387) بر اساس مفاهیم دینی، در مورد پایه¬های روانی ـ شناختی صبر خالی از فایده نیست. در این مدل بر اساس تحلیل برخی از آیات قرآن، هفت نوع سازه به عنوان پایه¬های روانشناختی و در حقیقت زمینه¬های زیربنایی پرورش صبر مطرح می¬شود:
1. مشخص بودن هدف (رضایت خداوند): فرد می¬داند که چرا و به چه دلیل باید سختی¬ها را تحمل کند ودر نتیجه صبر می¬کند. از اینرو در قرآن به هدف صبر اشاره شده است:
« وهم در طلب رضای خدای خود صبر در پیش می¬گیرند و نماز به¬پامی¬دارند و از آنچه نصیبشان کردیم به فقرا پنهان و آشکار انفاق می¬کنند و در عوض بدیهای مردم، نیکی می¬کنند. اینان هستند که عاقبت منزلگاه نیک یافتند» (رعد،22).
از نظر یک مؤمن، بالاترین هدف جلب رضای پروردگار است. صبر مانند هر رفتار دیگر نیاز به انگیزه دارد. اولین چیزی که ایجاد انگیزه می¬کند، هدف است. روانشناسان بسیاری به نقش هدف در رفتار اشاره داشته¬اند. از جمله آدلر با مطرح کردن مفهوم «غایت¬نگری تخیلی» می-گوید: «افراد برای زندگی اهداف خیالی می¬آفرینند و طوری عمل می¬کنند که گویی هدف-های شخصی آنها مقصود نهایی زندگی هستند.
در آزمایش بندورا و میشل(1965) در مورد تأخیر ارضا، کودکان از پاداش فوری به خاطر پاداش در آینده چشم¬پوشی کردند (خداپناهی،1379). در واقع این کودکان به هدف صبر یعنی پاداش بهتر در آینده داشتند و به خاطر همان توانستند صبر کنند و از ارضای فعلی چشم بپوشند.

2. ارزشمندی هدف (ارزشمندی زندگی اخروی):
فرد زمانی می¬تواند صبر کند، سختی¬ها را تحمل نماید، و در راه رسیدن به هدف سخت تلاش کند که آن هدف در نظرش ارزشمند باشد. قرآن، هدف صبر را «جلب رضایت خداوند» بیان می¬کند و ارزشمندی این هدف را اینگونه نشان می¬دهد:
« و قطعاً کسانی را که شکیبایی کردند، به بهتر از آنچه عمل کردند، پاداش خواهیم داد » (نحل،96).
از آنرو که خداوند متعال، خود روان بشر را سرشته و می¬داند که انسان تنها به خاطر «هدف ارزشمند» می¬تواند صبر پیشه کند، در اینجا به غنای داشته¬های انسان و بقای عطایای خود اشاره نموده و ارزشمندی آنها را نشان می¬دهد. در انتهای آیه نیز به ارزشمندی پیامد صبر اشاره می¬کند؛ از جمله می¬فرماید: «آنچه به شما عطا شده، متاع زودگذر دنیاست؛ ولی پاداش¬ها و مواهبی که نزد خداست بهتر و پایدارتر است.»(شوری،36). افرادی که صبر ندارند به متاع دنیا توجه دارند، ولی افراد صبور به پاداش¬های اخروی خداوند توجه دارند که ارزشمندی و ماندگاری آنها صبر را برای آنان امکان¬پذیر می¬سازد. در آزمایش میشل، کودکان بدان خاطر خواسته نفس خود را مهار می¬کردند که به جای یک شیرینی، دو شیرینی دریافت کنند(گلمن،1383). در روانشناسی نظریه¬های انتظار ـ ارزش به نقش ارزشمندی هدف در بروز رفتار تأکید دارند. برای مثال لوین می¬گوید: یک موضوع جذاب می¬تواند نیازها و تنیدگی¬های فرد را تغییر دهد.

3.اشتیاق رسیدن به هدف (دستیابی به پاداش¬های دنیوی و اخروی)
اگر کسی مشتاق رسیدن به چیزی باشد، سختی¬های رسیدن به آن را تحمل خواهد کرد. این اشتیاق، لازمه ارزشمندی واقعی هدف نیست. ممکن است هدفی در واقع ارزشمند باشد ولی فرد اشتیاقی به رسیدن به آن نداشته باشد؛ در نتیجه دشواری¬های رسیدن به آن را تحمل نخواهد کرد. قرآن کریم، مکرراً آثار و پیامدهای دنیوی و اخروی صبر را بیان کرده است. توجه انسان به این پدیده¬ها، شوق و رغبت انسان را برمی¬انگیزد.

4.ترس از شکست (ترس از عذاب جهنم)
از آموزه¬های اسلامی این نکته به دست می¬آید که شوق به تنهایی انسان را به مسیری سوق نمی¬دهد، بلکه ترس نیز لازم است. مثلاً در رابطه انسان با خدا باید تعادل بین خوف و رجاء را در نظر داشت. ترس مطلق از خداوند به ناامیدی و رها کردن عمل می¬انجامد و امیدواری مطلق به خداوند بی¬خیالی و رها کردن عمل را به دنبال دارد. خویشتن¬داری و تحمل مشکلات در صورتی به راحتی برای انسان امکان¬پذیر است که نه تنها رسیدن به هدف، مزایایی برای انسان در پی داشته باشد، بلکه نرسیدن به آن انسان را با مخاطراتی مواجه سازد. پیامبران خود را بشیر و نذیر می¬دانستند (انا ارسلناک بالحق بشیرا و نذیرا ): زیرا ساختار روانی افراد به گونه¬ای است که علاقه¬مندی به چیزی آنان را به عمل وامی¬دارد و برخی دیگر فقط ترس زیربنای رفتار آنان را شکل می¬دهد. در فرد واحد نیز برخی رفتارها ممکن است به دلیل علاقه و رغبت و برخی به دلیل ترس انجام گیرد. جان اتکینسون در نظریه انگیزشی خود می¬گوید: با اینکه اکثر مردم برای رسیدن به موفقیت تلاش می¬کنند اما گرایش رسیدن به موفقیت در بعضی افراد مؤثر نیست، بلکه گرایش دیگری به نام «اجتناب از شکست» آنان را برمی¬انگیزد و به سوی موقعیت¬های مربوط به پیشرفت سوق می¬دهد.

5.بی¬رغبتی به امور منافی هدف (زهد و رهایی از هوس¬ها)
اگر فردی تمام حالت¬های قبل را داشته باشد؛ یعنی هم هدفش مشخص و در نظرش ارزشمند باشد و هم به آن علاقه داشته باشد، ولی در عین حال به چیزهایی علاقه¬مند باشد که منافی هدف است، در اینصورت نمی¬تواند سختی¬های رسیدن به هدف را تحمل کند. قرآن کریم در موارد متعدد یکی از علل انحراف و در نتیجه بی¬صبری بشر را علاقه¬مندی به دنیا می¬داند: « چنین نیست که انسان نتواند به خاطر خدا سختی¬ها را تحمل نکند، بلکه در حقیقت شما این دنیای زودگذر را دوست دارید و به همین دلیل آخرت را رها می¬کنید »(قیامه،20 و 21).

6.ضرورت پیمودن این مسیر برای رسیدن به هدف (لزوم انجام واجبات و ترک محرمات، آزمون بودن سختی¬ها)
انجام واجبات و ترک محرمات نیازمند صبر است. از سوی دیگر خداوند ترک گناهان و انجام واجبات را لازم و ضروری دانسته است. این نشان می¬دهد که برای رسیدن به هدف، یعنی رضایت خداوند، پیمودن این مسیر لازم است و راه دیگری وجود ندارد. معمولاً اگر برای رسیدن به هدف، جز راه دشوار، راه های دیگری هم وجود داشته باشد، انسان به تحمل مشکلات تن نخواهد داد. پس انحصاری بودن مسیر و الزامی بودن آن یکی از پایه¬های روانشناختی صبر است.
قرآن می¬فرماید: راه بهشت از میان سختی¬ها و دشواری¬ها عبور می¬کند، پس این تنها رسیدن به هدف است: «آیا گمان کرده¬اید بدون امتحاناتی که پیش از شما بر گذشتگان آمد به بهشت داخل می¬شوید؟ آنان به رنج¬ها و سختی¬ها آزموده شدند» (بقره،214). پس گرفتار شدن به بأساء (رنج ناشی از جهاد و مانند آن) و ضراء (سختی ناشی از بیماری، فقر و مانند آن) شرط لازم برای رسیدن به هدف یعنی دخول به بهشت است. نیز می¬فرماید: «آیا گمان می¬برید تا خداوند صبر و جهاد را در شما نیازموده است وارد بهشت می¬شوید؟» (آل¬عمران،142). پس صبر یک گام لازم برای ورود به بهشت است.
اگر انسان سختی¬ها را پله¬ای برای صعود یا آزمونی برای قبول شدن بداند، در آن صورت نه تنها مشکلات او را آزرده نمی¬سازد، بلکه شاید با آغوش باز به استقبال آنها برود و به¬راحتی آنها را تحمل کند. قرآن مکرراً به ما گوشزد کرده که سختی¬ها برای ابتلا و امتحان بندگان است (مثلاًبقره،155).

7.احتمال رسیدن به هدف (موقتی بودن سختی¬ها، پایان یافتن فرصت¬ها)
اگر فردی هدفش مشخص و ارزشمند باشد، علاقه¬مند به دستیابی به هدف هم باشد، از شکست بترسد، به امور منافی هدف رغبت نشان ندهد، و تحمل سختی¬ها را تنها راه رسیدن به هدف بداند، ولی در موقعیت کنونی در نظرش احتمال رسیدن به هدف ضعیف باشد، یعنی سختی¬ها را دائمی و خارج از توان خود بداند، در این¬صورت نمی¬تواند سختی¬ها را به خاطر رسیدن به هدف تحمل کند. قرآن در آیه 214 سوره بقره می¬فرماید: «آیا ( شما مؤمنان ) گمان کرده اید که داخل بهشت می شوید و حال آنکه هنوز حالات کسانی که پیش از شما درگذشته اند برای شما نیامده! آنها را زیان های مالی و بدنی رسید ، و متزلزل و مضطرب شدند تا جایی که فرستاده خدا و کسانی که با او ایمان آورده بودند می گفتند: نصرت و یاری خدا کی می رسد؟(گفتیم)آگاه باشید که حتما نصرت خدا نزدیک است ».
برای اینکه مؤمنان در برابر سختی¬ها درمانده نشوند و صبرشان را از دست ندهند، قرآن رنج¬ها را موقتی و پایان¬پذیر می¬داند: «همراه با هر سختی گشایشی است» (انشراح،5 و6). یک گام بالاتر از این، موقت دانستن کل دنیا و جهان است که در این¬صورت انسان ایده بزرگتر و جامعتری پیدا می¬کند که سختی و آسایش را پایدار نداند. دائمی دانستن راحتی به خاطر ایجاد تنبلی، انسان را از عمل دور نگه می¬دارد و مستمر دانستن رنج¬ها به دلیل درماندگی، توان عمل را از انسان می¬گیرد.

نمودار2-1- پایه¬های روانشناختی صبر (الگوی پیشنهادی نوری،1387)

1.مشخص بودن هدف (توحید و رضایت خداوند)

2.ارزشمند بودن هدف (ارزشمندی زندگی اخروی)

3.اشتیاق رسیدن به هدف (دستیابی به پاداش¬های دنیوی و اخروی)

4.ترس از شکست (ترس از عذاب جهنم)

5.بی¬رغبتی به امور منافی هدف (زهد و رهایی از هوس¬ها)

6.ضرورت پیمودن این مسیر برای رسیدن به هدف

7.احتمال رسیدن به هدف (موقت بودن سختی¬ها)

صبر: نگه¬داری نفس بر شرح صدر

سلیگمن و میهالی (2000) بیان کردند که تا قبل از جنگ جهانی دوم روانشناسی سه هدف مجزا داشت:

الف) درمان بیماری های روانی  ب) ساختن زندگی بارور و رضایت بخش برای همکاران  ج) شناخت و پرورش استعدادهای بالا.

بعد از جنگ جهانی دوم، دو هدف از این اهداف سه گانه روانشناسی به دلایلی مورد غفلت قرار گرفت و کل رسالت روانشناسان محدود و معطوف به هدف اول یعنی درمان بیماران روانی شد. سلیگمن و سایر روانشناسان دو هدف عمده را برای این دلیل بیان کردند: 1) وقوع جنگ جهانی دوم و خیل بی شمار افراد نیازمند دریافت خدمات روانشناختی 2) تأسیس موسسه ملی سلامت روان در امریکا و بودجه های هنگفتی که این موسسه برای پژوهش و فعالیت های مرتبط با بیماری های روانی اختصاص داد (سلیگمن، 2003؛ 126).

موضوع غفلت روانشناسی و روانشناسان از اهداف و رسالت های دیگر خود در گذشته نیز مورد مخالفت روانشناسان بزرگ بویژه روانشناسان انسانگرا قرار گرفته بود. در این زمینه می توان به دیدگاه کارل راجرز و آبراهام مزلو اشاره کرد. این روانشناسان بر این باور بودند که روانشناسی در کنار پرداختن به موضوعات منفی و مشکلات افراد باید به وجوه مثبت آنان هم توجه داشته باشد. مفهوم اشخاص دارای کارکرد کامل[1] در نظریه راجرز یا افراد خودشکوفا در دیدگاه مزلو از جمله مفهوم سازی های مرتبط با دید مثبت به آدمی نزد این دو متفکر روانشناس هستند. مزلو به ویژه به غفلت از وجه مثبت انسان در کتاب انگیزش و شخصیت می نویسد “علم روانشناسی بیشتر در نگاه منفی به آدمی، موفق بوده تا نگاه مثبت به او. این علم در مورد کمبودهای انسان، بیماری های او و نقاط ضعفش مطالب زیادی را بر ما عیان کرده ولی از استعدادهای بالقوه آدمی، فضیلت ها و اهداف قابل حصولش با توان های روانشناختی بالایش چیزی نگفته است” (براتی سده، 1388 ؛33).

روانشناسی مثبت به صورت استعاره ای می خواست انسان منفی یک را به صفر تبدیل کند ولی نمی گفت چگونه این انسان را از صفر به مثبت یک برسانیم. یا همان طوری که شلین (1956) ذکر می کند در گذشته سلامت روان یک مفهوم مازاد بوده اما امروزه بر عکس نیاز داریم به جای اینکه فقط بگوییم “کاهش اضطراب، کاهش افسردگی و …” بگوییم “چه کاری شخص می تواند انجام دهد” هنگامی که به سلامتی دست پیدا کرد (سلیگمن و میهالی، 2000؛8).

از اواخر دهه 1990 و بطور مشخص از سال 1998 که سلیگمن رئیس انجمن روانشناسی امریکا شد. توجه به اهداف مورد غفلت روانشناسی معطوف شد. برای تحقق بخشیدن به این اهداف بود که روانشناسی مثبت بر مبنای اصول و مفروضه های تازه ای در کانون مطالعات علمی قرار گرفت.

 

4-3-2. رفتار سازمانی مثبت

اگرچه اهمیت و ارزش مثبت گرایی[2] سال های زیادی است که پذیرفته شده است، اما در سال های اخیر، مثبت گرایی یک حوزه مورد توجه برای تئوری سازی، تحقیق و کاربرد در روانشناسی و اکنون رفتار سازمانی قرار گرفته شده است.

با توجه به این که روانشناسی مثبت شتاب زیادی بدست آورده، اهمیت آن را نمی توان در محیط کار ندیده گرفت. حیطه ها و رویکردهایی برای مثبت گرایی در محیط کار ظهور یافته اند که منتج به ظهور رفتار سازمانی مثبت، پژوهش های سازمانی مثبت و سرمایه روانشناختی شده است. در مورد اینکه دنیای ما به طور عام و محیط کار ما به طور خاص نیازمند یک رویکرد متعادلی است که هم مثبت گرایی و نقاط قوت و هم منفی گرایی و نقاط ضعف خود را در نظر بگیریم و سعی در تقویت نقاط قوت و مثبت گرایی و تصحیح نقاط ضعف و منفی گرایی، اجماع نظر وجود دارد. امروزه تحقیقات و پژوهش هایی در زمینه مثبت گرایی در محیط کار به طوری که با رفتار سازمانی، رهبری سازمانی و مدیریت منابع انسانی مرتبط باشد انجام گرفته است، که زمیته شروع این تجقیقات را می توان مفهوم سازی ابتدایی روانشناسی مثبت توسط سلیگمن و میهالی دانست. همانند روانشناسی مثبت، رفتار سازمانی مثبت هم ادعا نمی کند که اکتشافات جدیدی از اهمیت مثبت گرایی را ارائه می دهد، اما تاکید می کند که نیاز است تمرکز بیشتری روی تئوری سازی، تحقیق و کاربرد صفات، حالات و رفتارهای مثبت در محیط کار داشته باشیم. به عبارت دیگر سلیگمن بیان کرد که روانشناسی مثبت اکتشافات جدیدی نیست بلکه دیدگاه متفاوتی را ایجاد کرده است (سلیگمن و سیکسزنت میهالی، 2000؛8). به همین ترتیب لوتانز و آولیو (2009) بیان می کنند که برای رفتار سازمانی مثبت استعاره “شراب کهنه در بطری جدید” را بکار بردند. با بهره گرفتن از این استعاره بیان می شود که رفتار سازمانی مثبت گرا به کارگیری یک مفهوم قدیمی در یک فضای جدید می باشد. یعنی رفتار سازمانی مثبت در محیط هایی که سازمان های امروزی با آن ها روبرو هستند (مثل جهانی سازی، تکنولوژی های پیشرفته و …) یک مفهوم منحصر به فرد و جدیدی است که با بهره گرفتن از مفاهیم و واژه های گذشته شکل نویی به خود گرفته است. یعنی اگرچه برای روانشناسی جدید نیستند، اما کاربرد آن ها در محیط کار نسبتاً جدید است. در خصوص این مفهوم جدید که اخیراً تحقیقات زیادی بر روی آن انجام شده است نمی توان گفت که سریعاً می تواند خود را با دانش مرسوم و مدل های مفهوم سنتی منطبق کند. اگر چه رفتار سازمانی مثبت دارای پایه علمی و دربرگیرنده  معیارهایی است که دارای تئوری ها و یافته های تجربی غنی است اما نسبت به تئوری های موجود که تاکنون بنا شده است ممکن است نسبتاً منحصر به فرد باشد (آوی و همکاران، 2010؛431).

. مثبت گرایی: برای چه؟ و به چه دلیل؟

محیط کار گذشته از این که باید برای کسب موفقیت و دستیابی به عملکرد بالا باشد باید بطور فزاینده محیطی پویا و فعال گردد. رقابت ناسالم و بی امان و دستیابی مستمر به اطلاعات در مقیاس جهانی، جهانی مسطح[1] و یکنواخت ایجاد کرده است. در رقابت این جهان مسطح حاشیه امنیتی[2] تنها از طریق از بین بردن موانع ورودی یا نفوذهای فنی و تکنولوژیکی بدست نمی آید(لوتانز و همکاران،2007 ؛ 322). به دیگر سخن، موفقیت تنها از طریق شکستن قواعد و به چالش کشیدن مفروضات سنتی و پارادایم های موجود از طریق توجه و رسیدگی به اینکه چه چیزی در حال درست انجام شدن است و چه چیز نقاط قوت  را می سازد (لوتانز و همکاران، 2006 ؛95). بنابراین می توان گفت دید مثبت داشتن، یک چیز ساده، آسان و عاری از خطر نیست. برای مثال داشتن یک دیدگاه مثبت ممکن است انسان ها را دارای دیدی نیک اندیش تر و بخشنده تر کند. که این مسئله متأسفانه در تقسیم بندی های اخلاقی[3] و جنبه های نا آشکار رهبری که اخیراً پیکره بسیاری از شرکت ها را دچار خدشه کرده است، رنگ خود را از دست داده است. تمرکز تنها روی این موضوع که چه چیزهایی مثبت اند. ممکن است حداقل به طور ضمنی انحرافات و موارد اشتباهی را درون بافت اجتماعی که در رفتار سازمانی روی می دهد وارد کند. زیرا در هر صورت بافت اجتماعی از افراد و تعاملات آن ها بوجود آمده است. یعنی این افراد و تعاملات آن ها هستند که بافت اجتماعی را بوجود می آورند. در ضمن در نظر گرفتن یک چیز به عنوان یک خصلت مثبت و منفی بستگی به ارزش های فرهنگی هر جامعه ای دارد. مثلاً تقوا و پرهیزگاری[4] ممکن است در یک بافت فرهنگی یک خصلت مثبت به حساب می آید اما در فرهنگی دیگر واقعیت چیز دیگری باشد. در اینجا ذکر این نکته ضروری به نظر می رسد که بایستی چیزهای مثبت و منفی را هنگامی که آن ها را در هم تنیده شده اند از هم تفکیک کنیم. ما باید بینش هایی را از نقاط قوت مثبت، نقاط ضعف منفی، تعاملات  و محدودیت ها بدست آوریم. مثلاً اعتماد یک چیز مثبتی است اما اعتماد بیش از حد[5] یک مانعی بر سر راه عملکردهای بعدی ما خواهد شد (لوتانز و یوسف[6]، 2007؛ 322). یا خوش بینی هم یک چیز مثبتی است اما خوش بینی غیر واقعی منجر به طفره رفتن و یا زیر بار مسئولیت شانه خالی کردن می شود. همچنین امید کاذب[7] هم می تواند منجر به تخصیص نابجای منابع و انرژی ها به سمت اهداف بیهوده فردی و سازمانی می شود (لوتانز و یوسف،2007 ؛322).
همانطور که سلیگمن بیان می کند بدون درگیری علم آسیب شناسی روانی نمی توانیم عملکرد، برتری، رشد و پیشرفت بهینه را توضیح دهیم. به هر حال، صفات و حالات مثبت انسان ها، رفتارهای مثبت آن ها و سازمان های مثبت گرا ممکن است تأثیر مثبت اساسی روی عملکرد و دیگر پیامدهای مطلوب سازمانی که فراتر از منابع مادی، مدل های کسب و کار کلاسیک و نگرش های کاستی محور است داشته باشد.

در سازمان های امروزی بایستی افراد، شرکا، سیستم ها، منابع، اهداف و استراتژی های آن ها سازنده ی چیزهای مثبت باشند تا مورد تعریف و تمجید قرار بگیرند و شتاب دهنده فعالیت ها و عملکردها باشند و از چیزهای منفی اجتناب کنند. پس یک رویکرد منسجمی برای درک بهتر پویایی های موفقیت و شکست ها در محیط پیچیده و مسطح جهان امروز مورد نیاز است. پس می توان گفت که مثبت گرایی در محیط کار نقطه عطفی را در مطالعات رفتار سازمانی بوجود آورده است و صفت مثبت، ظرفیت های توسعه پذیر و قابل یادگیری مثبت، رفتارهای مثبت و سازمان های مثبت را می توان از جنبه های آن دانست که به آن اشاره خواهد شد (همان منبع، 2007؛ 322).

6-3-2. صفات مثبت

مطالعات زیادی درباره نقش نسبتاً پایای صفات مثبت در ارتقای عملکرد نیروی انسانی در محیط کار در مطالعات رفتار سازمانی انجام شده است. برای مثال حمایت های اساسی از سهم چشمگیر توانایی های ذهنی انسان ها در انجام وظایف خود در میان حوزه های مختلف، از جمله محیط کار شده است (لوتانز و یوسف، 2007؛324).
هوش بطور مثبت با رهبری ارتباط دارد اگرچه اخیراً یافته های فرا تحلیلی نشان از این دارند که این ارتباط ممکن است ضعیف تر از مفروضات سنتی باشد (جاج[8] و همکاران، 2004؛548).

حال در اینجا چند موضوع که اخیراً روی صفات مثبت انجام شده است بیان می کنیم:

صفات پنج گانه شخصیت

این 5 صفت شخصیتی عبارتند از: ثبات عاطفی، برونگرایی، گشودگی، مقبولیت و وظیفه شناسی که ارتباطشان قویاً با عملکرد در تحقیقات زیادی نشان داده شده است. تحقیقات زیادی نشان داده اند که وجدان پیشگوکننده کلی تر و قوی تری نسبت به بقیه صفات شخصیتی دیگر است. این 5 صفت در سه سطح بررسی شده اند:

  • سطح فردی: مثل نشاط، سلامت روانشناختی و فیزیکی، معنویت و هویت
  • سطح میان فردی: مثل کیفیت ارتباط با همکاران، اعضای خانواده و دیگر افراد
  • سطح سازمانی: مثل انتخاب شغل، رضایت شغلی، عملکرد، درگیری های اجتماعی، فعالیت های غیرقانونی و ایدئولوژی های سیاسی (لوتانز و یوسف، 2007؛324).
  • در تحقیقات دیگر ارتباط مثبت این 5 صفت شخصیتی با کارآفرینی، هوش فرهنگی، رضایت از کار تیمی و ارتباط منفی با فرسودگی شغلی بررسی شده است. همچنین تحقیقات اخیر درباره شخصیت نشان از تعامل بین این 5 صفت و حالت های ناپایدار و زودگذر یا عوامل موقعیتی که می توانند تأثیرات خود را روی پیامدهای مختلف مرتبط با محیط کار تعدیل و ارتقا دهد، دارد (لوتانز و همکاران، 2006؛388).

خودارزیابی محوری

طبقه بندی دیگر از صفات مثبت که روی پیامدهای محیط کار اثر دارد در تحقیقات جاج و همکارانش بیان شد آن ها 4 جزء اصلی خودارزیابی را شناسایی کردند که عبارت بودند از: عزت نفس، خودکارآمدی  عمومی، کانون کنترل و ثبات عاطفی این دو به دو به هم وابسته اند و هنگامی که در یک سازه مرکزی ترکیب می شوند یک پیش بینی کننده مثبتی از تعیین هدف، انگیزش، عملکرد، رضایت از زندگی، رضایت از شغل و دیگر پیامدهای مطلوب محسوب می شود. آن ها فی نفسه با خود تطبیقی با اهداف برانگیخته می شوند تا اینکه اهداف را برای ارزش های اصلی خود تعقیب کنند. زیرا ارزش های متناسب با اهداف، انگیزش ذاتی بالاتری را برای دستیابی به آن ها ایجاد می کند و محرکی برای عملکرد بهتر و رضایت مطلوبتر است(جاج و همکاران؛ 2005؛548). خودارزیابی های بالاتر بطور منفی با پیامدهای نامطلوب محیط کاری مثل فرسودگی شغلی ارتباط دارد.

 

7-3-2. صفات روانشناختی مثبت

سال های متمادی است که تحقیقات زیادی روی صفات روانشناختی مثبت، نقاط مثبت شخصیتی، اخلاقیات و فضایل و ارزش هایی که در بسیاری از جوامع و فرهنگ ها مورد توجه زیادی قرار دارند، صورت گرفته است که امروزه جنبش روانشناسی مثبت بخشی از آن را در بر می گیرد. زیرا ثبات آن ها بیشتر از اقدامات کوتاه مدت و زودگذر است.  صفات روانشناختی مثبت به عنوان یک پایه ی قوی برای توسعه و بهبود حالات ناپایدار و گذرا به شمار آید. برای مثال اگرچه از امید به عنوان یک حالت توسعه پذیر یاد می شود، یعنی برای توسعه و بهبود جای تحقیقات بیشتری دارد، اما دارای سطح غیر منعطف و باثباتی به عنوان مبنا می باشد تا اینکه بتواند سطح و دامنه حالت امید فرد را محدود یا ارتقا دهد (لوتانز و همکاران، 2007). اقدامات پی در پی برای ارتقا حالات امید می تواند در ایجاد صفت امید در اکثر مواقع و در موقعیت های مختلف کمک کننده باشند (اسنایدر[9]، 2002؛ 251).

چندین سیستم طبقه بندی توسط تئوری ها، ارزیابی ها و تحقیقات حمایت شده اند که اخیراً بطور منظم و سیستماتیک در طیف وسیعی از صفات روانشناختی مثبت ظهور پیدا کرده اند. برای مثال سی پترسون و سلیگمن 24 ویژگی بارز رفتاری را درون 6 طبقه کلی طبق بندی کرده اند که عبارتند از :

  • بینش و آگاهی[10] : که شامل ویژگی هایی چون قوه خلاقیت، کنجکاوی، بی تعصبی[11]، علاقه به یادگیری و داشتن چشم انداز می شود.
  • شجاعت[12]: که شامل جرأت، پشتکار، صداقت و سر زندگی می شود.
  • نوع دوستی[13]: که شامل صفاتی چون عشق، مهربانی و هوش اجتماعی می شود.
  • انصاف و عدالت: شامل شهروندمداری، بی طرفی و رهبریت می شود.
  • اعتدال و میانه روی[14]: که شامل صفاتی چون بخشش، نیکوکاری، تواضع و فروتنی، احتیاط و هوشیاری، خودتنظیمی[15] است.
  • تعالی[16]: شامل صفاتی چون درک زیبایی ها و فضیلت ها، حق شناسی[17]، امید، خوش خلقی و معنویت می شود.

دو موضوع را باید در مورد این ویژگی ها در نظر داشته باشیم اول اینکه آن ها بایستی غیرمنعطف و باثبات باشند یعنی در هر زمان و موقعیت ثابت و پایدار باشند و دوم اینکه آن ها بایستی ماهیتاً دارای ارزش باشند نه لزوماً از طریق پیامدهای مطلوب، قابلیت پیش بینی و تشریح داشته باشند. اگرچه اولین موضوع ممکن است با محیط کار ارتباط داشته باشد خصوصا در ارتباط با گزینش منابع انسانی اما دومین نکته کمتر در فرهنگ سازمانی، سازمان های امروزی ما کاربرد دارد.

سیستم طبقه بندی دیگری توسط اشنایدر و لوپز معرفی شد. آن ها رویکردهای روانشناختی مثبت را در 6 طبقه دسته بندی کردند که این سیستم طبقه بندی در راستای کاربرد اخیر روانشناسی مثبت در محیط کار واقع شده است.

  • رویکرد احساسی: مثل رفاه درونی، بهزیستی روانشناختی، غرق شدگی.
  • رویکرد شناختی: مثل خودکارآمدی، تعیین هدف، بینش و آگاهی.
  • رویکرد مبتنی بر خود: مثل اعتماد و فروتنی
  • رویکرد میان فردی: مثل گذشت، حق شناسی و همدلی
  • رویکرد زیست شناختی: مثل نیرو و توانایی
  • رویکردهای انطباقی: مثل خوش خلقی، تفکر و تامل، معنویت

طبقه بندی پترسون و سلیگمن یک سیستم طبقه بندی بهتری برای ایجاد رشته ای مثل روانشناسی مثبت به شمار می آید. اما این نکته هم باید در نظر داشته باشیم که نبایستی هیچ سیستم طبقه بندی برای صفات و ویژگی های روانشناختی بصورت جامع و کامل در نظر بگیریم (سلیگمن، 2003؛ 126).

[1] -Flat-world

[2] -sustainable edge

[3] – ethical meltdowns

[4] – virtue

[5] – overconfidence

[6] – Luthans & Youssef

[7] – false hope

[8] – Judge

[9] – Snyder

[10] -wisdom

[11] – open mindedness

[12] – courage

[13] – humanity

[14] – temperance

[15] – self- regulation

[16] -transcendences

[17] – gratitude

[1] – fully functioning

تعریف افسردگی از منظر راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی

افسردگی مرضی به قدری شایع است که سرماخوردگی روانپزشکی لقب گرفته است (سلیگمن، 1975؛ به نقل از قاسم زاده، 1389). از سویی به دلیل اینکه تقریباً دو سوم بیماران افسرده به خودکشی می­اندیشند و 10 تا 15 درصد آنها از این طریق به زندگی خود خاتمه می­دهند، اهمیت توجه به افسردگی به عنوان یکی از اختلالات مهم روان­شناختی آشکار می­شود (کاپلان و سادوک[1]، 2007).

45 سال قبل از میلاد، بقراط آن را ملانکولی تعریف کرده است. برخی افسردگی را یک واکنش طبیعی در قبال زندگی می­دانند و برخی آن را یک بیماری قلمداد می­کنند (شمشیری نظام، کافیان تفتی، انصاری، 1383؛ به نقل از فتی، 1382). مفهوم افسردگی طیف وسیعی از احساس نرمال خلق غمگین که هر شخصی ممکن است داشته باشد تا افسردگی شدیدی که تشخیص اختلال را به خود می­گیرد را شامل می­شود (ایراکسینن[2]، 2006؛ به نقل از فتی، 1382). وقتی کسی دچار افسردگی مرضی می­شود، احساس غمگینی می­کند و اغلب به گریه می­افتد. احساس گناه عذابش می­دهد و معتقد می­شود که در حق دیگران کوتاهی می­کند. بیش از حد معمول تحریک پذیر می­شود و احساس اضطراب و تنش می­کند. وقتی افسردگی به شدیدترین سطح خود برسد ممکن است توانایی واکنش هیجانی را از دست بدهد و به اینجا برسد که احساس خوب و بد تفاوتی برایش نداشته باشد. لذت بردن از زندگی و علاقه­مند شدن به انجام کارهای روزمره، برای این عده دشوار می­گردد. اشتغال ذهنیشان این است که حالشان چقدر بد است و با چه مشکلات به ظاهر غیرقابل حلی، روبرو گشته­اند (قاسم زاده، 1389).

افسردگی چنان شایع است که بسیاری از افراد نامی در طول زندگی خود از آن رنج می­بردند. در اوایل قرن نوزدهم فیلیپ پنیل گزارشی جالب از افسردگی به رشته تحریر درآورد که نام امپراطور رم تیبریوس و پادشاه فرانسه(لوئی یازدهم) در آن منعکس گردیده بود. آبراهام لینکن در یکی از حمله های عودکننده افسردگی خود چنین نوشت: «اگر آنچه من احساس می­کنم به طور مساوی توزیع می­شد، هیچ چهره شادی روی زمین وجود نداشت». همچنین وینستون چرچیل درباره جدالهایش با آنچه وی، «سگ های دیوانه افسردگی» نامیده، صحبت کرده است. گرچه قرن­ها است که این اختلال توسط دانشمندان مورد توجه دقیق و امعان نظر واقع شده است، ولی هنوز این افراط­های ناتوان کننده خلقی به صورت یک راز باقی مانده است (آزاد، 1387). کاهش انرژی، کاهش میل جنسی، تغییرات روانی– حرکتی، احساس بی­ارزشی و نشخوار فکری از علائم این بیماری است (بهرامی، قادرپور، مرزبان، 1388). در بیمارانی که خلق افسرده دارند از علاوه بر مواردی که گفته شد ما شاهد، احساس گناه، دشوار شدن تمرکز، از دست دادن اشتها و افکار مرگ و خودکشی، تغییر در سطح فعالیت، تواناییهای شناختی، تکلم و کارکردهای نباتی هستیم. دوره افسردگی اساسی باید لااقل دو هفته طول بکشد و لااقل چهار علامت از فهرستی که به آن اشاره شد را دارا باشد (کاپلان و سادوک، 2007؛ ترجمه رضاعی، 1389).

 

تعریف افسردگی از منظر راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی

افسردگی عمده که به آن افسردگی اساسی یا افسردگی یک قطبی نیز می گویند، شایعترین اختلال افسردگی است. ویژگی اصلی این اختلال، یک دوره زمان حد اقل 2 هفته ای است که در ضمن آن یا خلق افسرده یا بی علاقگی و یا فقدان احساس لذت تقریباً در همه فعالیتها وجود دارد.

 

اختلال افسردگی عمده در DSM-V

افسردگی یک وضعیت هیجانی، اندوه مداوم با دامنه ای از دلسردی و غم نسبتا خفیف تا یاس و ناامیدی کاملا شدید است. این حالت ها معمولا همراه با فقدان انگیزه، اختلال در خواب، فقدان اشتها و مشکلاتی در تمرکز و تصمیم گیری می باشد(کرسینی، 2004). بیمارانی که فقط دوره های افسردگی عمده دارند، افراد مبتلا به اختلال افسردگی عمده تشخیص داده می شوند، که وجود حداقل یکی از ملاک های خلق افسرده یا از دست دادن علاقه ضروری است. از دست دادن وزن، بی خوابی، تهییج حرکنی، خستگی مفرط در طی روز، احساس بی ارزشی، افکار عود کننده مرگ و نیستی و کاهش قدرت تمرکز و تفکر، از دیگر ملاک های تشخیصی انجمن روانشناسی آمریکا برای این اختلال است(انجمن روانشناسی آمریکا[4]، 2013).

انجمن روانشناسی آمریکا اختلال افسردگی را اختلالی با یک یا چند دوره افسردگی عمده بدون سابقه دوره های مانی، مختلط یا هیپومانی تعریف کرده است(انجمن روانشناسی آمریکا، 2013). یکی از تفاوت های این ملاک تشخیصی نسبت به نسخه قبل راهنمای تشخیصی، چنین است که این اختلال از ترکیب دو اختلال قدیمی، اختلال افسردگی عمده مزمن و اختلال دیستیمیک (افسرده خویی) شکل گرفته است. تفاوت دیگر با ویراست قبل این است که قبل از اختلال افسردگی دایم ممکن است افسردگی عمده روی دهد، و در طول اختلال افسردگی دایم ممکن است اپیزودهای افسردگی عمده روی دهند(انجمن روانشناسی آمریکا، 2013).

ویژگی اصلی این اختلال خلق افسرده در اکثر ساعات روز و در اکثر روزها به مدت ۲ سال و برای کودکان و نوجوانان ۱ سال است. افرادی که ملاک هایشان به مدت دو سال با اختلال افسردگی عمده و اختلال دیستیمیک مطابقت دارد هر دو تشخیص را دریافت می کنند. اختلال نامنظمی خلقی اخلال گرانه، اختلال جدیدی است که ویژگی اصلی آن تحریک پذیری دایمی و شدید است. انفجارهای خشم معمولا در واکنش به ناکامی (کلامی یا رفتاری) بروز می کنند(انجمن روانشناسی آمریکا، 2013).

 

 

همه گیر شناسی

اختلال افسردگی عمده اختلالی است شایع با میزان شیوع حدود 15 درصد برای طول عمر. در زن ها میزان این شیوع حدود 10 تا 25 درصد و در مردها 5 تا 12 درصد است. میزان بروز اختلال افسردگی در بین بیماران پزشکان عمومی به 10 درصد و در بیماران داخلی بستری به 15 درصد نزدیک می شود. تقریبا دو سوم بیماران افسرده به خودکشی می اندیشند و 10 تا 15 درصد آنها به زندگی خود خاتمه می دهند. 97 درصد  بیماران مبتلا به اختلال افسردگی عمده از کاهش انرژی، 80 درصد از اختلال خواب، 90 درصد از اضطراب، 50 درصد از تغییرات شبانه روزی در علائم، 84 درصد از ناتوانی برای تمرکز و 67 درصد از دشواری در تفکر شکایت دارند(انجمن روانشناسی آمریکا، 2013).

 

همبودی اختلال افسردگی

شایعترین اختلالات همراه عبارتند از: سوء مصرف یا وابستگی به الکل، اختلال وسواسی جبری و اختلال اضطراب اجتماعی(انجمن روانشناسی آمریکا، 2013).

 

افسردگی و اندیشناکی

هرچند که مفهوم اندیشناکی (نشخوار فکری) از سال 2000، وارد پیشینه نظری و پژوهشی شناخت درمانی شده است، اما اولین تعریف از اندیشناکی حدود سی سال قبل توسط ریپری[5] ارائه شد. او اندیشناکی را تفکر افسرده­ساز مستمر، مقاوم و مداومی می­داند که پاسخی نسبتاً معمول به خلق منفی است. همچنین نولن – هوکسما اندیشناکی را تفکر منفعلانه و تکراری درباره علایم، علل و پیامدهای افسردگی می داند(حمیدپور، 1385). اندیشناکی ویژگی شناختی اختلال های خلقی است. در حالت خلقی منفی، ذهن افراد یک سری افکار تکراری تولید می­کند مثل «چرا روحیه من اینقدر بد است؟» و … (پاپاجورجیو و ولز، 2001). ممکن است اندیشناکی با چندین سازه شناختی مثل افکار خودآیند منفی، نگرانی، و وسواس اشتباه گرفته شود که به تفاوت آن با نگرانی در این فصل پرداخته شد. طبق فرضیه محتوای اختصاصی کلارک درون­مایه و مضمون افکار هر اختلال به ماهیت آن اختلال بستگی دارد. به طور مثال درون مایه افکار در حالت افسردگی، بیشتر حول و حوش فقدان، شکست و ناامیدی دور می­زند (حمیدپور، 1385). در همین ارتباط پاپاجورجیو و ولز [6](2001) براین باورند که افکار خودایند منفی از نظر مدت زمان در مقایسه با اندیشناکی، زمان کمتری در سیستم پردازش اطلاعات باقی می­مانند و از سوی دیگر ممکن است اندیشناکی پاسخی باشد به افکار خودآیند منفی اولیه. اندیشناکی با تداخل در تمرکز و توجه فرد، مانع برطرف شدن حالت خلقی غمگین می­شود. بیشترین پژوهش­هایی که در خصوص پیامدهای اندیشناکی انجام شده است به مسئله شدت یافتن و طولانی شدن خلق افسرده و غمگین پرداخته­اند. پژوهش­ها نشان می­دهند کسانی که در پاسخ به خلق افسرده از اندیشناکی استفاده می­کنند، دوره های طولانی­تر و شدیدتری از حالت خلقی غمگین را تجربه می­کنند (نولن – هوکسما[7]، 1991؛ اتکینز و تیزدل[8]، 2001، ولز، 1990؛ به نقل از حمیدپور، 1385). ولز (2001) معتقد است آنچه اندیشناکی را به عنوان یک راهبرد مقابله­ای در برابر حوادث منفی فعال می­کند تقابل باورهای فراشناختی مثبت و منفی است. رویکرد فراشناخت از افسردگی، تلاش می­کند تا تولید نشخوار فکری را در یک مدل سه سطحی به نام مدل عملکرد اجرایی خود تنظیمی (SREF) توضیح دهد. در این مدل اندیشناکی با خودنظمی و ناکارآمدی عاطفی در یک ساختار سه سطحی مرتبط می­شود و در واقع اندیشناکی یا نشخوار فکری نوعی سبک مقابله با خلق افسرده محسوب می­شود. طبق این مدل باورهای فراشناخت حمایت کننده از نشخوار فکری در شروع و دوام این سبک تفکر موثر هستند (پاپاجورجیو و ولز، 2001). در این فصل رویکرد فراشناخت به افسردگی به اختصار توضیح داده می­شود.

[1] Kaplan & Sadock

[2] airaksinen

[3] Corsini, r.

[4] American psychological association

[5] ripery

[6] Papagorio & Wales

[7] Nolen – Hoksma

[8] Etkins & Tizdale

دانلود پایان نامه ارشد : بررسی مطالعات رفتاری و روانشناسی بین کاربر و محصول و کشف راه های تعامل این دو

متن کامل پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته : مدیریت

عنوان : بررسی مطالعات رفتاری و روانشناسی بین کاربر و محصول و کشف راه های تعامل این دو

Continue reading “دانلود پایان نامه ارشد : بررسی مطالعات رفتاری و روانشناسی بین کاربر و محصول و کشف راه های تعامل این دو”

لیست پایان نامه های دانلودی رشته روانشناسی و علوم تربیتی

لیست پایان نامه های دانلودی رشته روانشناسی و علوم تربیتی در پنج صفحه قرار گرفته است :

قسمت اول لیست پایان نامه های دانلودی رشته روانشناسی و علوم تربیتی  176 پایان نامه

قسمت دوم لیست پایان نامه های دانلودی رشته روانشناسی و علوم تربیتی  163 پایان نامه

قسمت سوم لیست پایان نامه های دانلودی رشته روانشناسی و علوم تربیتی  208 پایان نامه

قسمت چهارم لیست پایان نامه های دانلودی رشته روانشناسی و علوم تربیتی  214 پایان نامه

قسمت پنجم لیست پایان نامه های دانلودی رشته روانشناسی و علوم تربیتی  222 پایان نامه

پایان نامه های دانلودی رشته روانشناسی و علوم تربیتی – قسمت اول

پایان نامه ارشد رشته علوم تربیتی: تاثیر فناوری اطلاعات بر فرصت های برابر آموزشی در استان مازندران

پایان نامه ارشد گروه روانشناسی: مقایسه اثربخشی درمان نوروفیدبک با کاهش استرس مبتنی برحضورذهن در کاهش علائم اضطرابی در بیماران مبتلا به اضطراب اجتماعی

دانلود پایان نامه کارشناسی ارشد روانشناسی: مقایسه ی مؤلفه های بهزیستی روان شناختی ، شادکامی و میزان سازگاری اجتماعی در زنان دارای همسر بیمار روانی و عادی

پایان نامه ارشد رشته روانشناسی گرایش مشاوره: اثربخشی گروه درمانی مبتنی بر مراحل تغییر بر انعطاف پذیری کنشی و باورهای فراشناختی معتادین وابسته به مواد افیونی

پایان نامه ارشد علوم تربیتی گرایش برنامه ریزی: ارزیابی ضرورت و خلاء های موجود در آموزش مهارت‌های زندگی دانش آموزان مقطع متوسطه شهر اصفهان

دانلود پایان نامه کارشناسی ارشد علوم تربیتی: رابطه طرد-پذیرش والدین و خلق و خوی دانش آموزان دختر پایه ششم ابتدایی در شهرستان فولاد شهر

پایان نامه ارشد روانشناسی: بررسی خشونت جوانان و عوامل موثر برآن در بین جوانان شهرستان گیلانغرب

پایان نامه ارشد رشته علوم تربیتی: امکان سنجی آموزش های مهارتی محصول محور در سازمان آموزش فنی و حرفه ای کشور

پایان نامه ارشد علوم تربیتی: تحلیل محتوایی مفاهیم و مضامین اخلاقی در قرآن کریم وکاربردهای آن در طراحی یک نظام تربیتی آموزشی

پایان نامه کارشناسی ارشد رشته روانشناسی: تحلیل محتوای کتاب ریاضی هفتم متوسطه اول سال تحصیلی 94-1393

پایان نامه ارشد روانشناسی: ادراک دانش‌آموزان از تخطی معلمان در‌رفتارهای صمیمی‌کلامی‌ و‌ غیرکلامی‌مورد‌انتظاردردانش‌آموزان سال‌سوم‌‌دبیرستان‌های‌شهرستان‌لنگرود

پایان نامه ارشد در رشته روانشناسی: مقایسه توانایی خودنظم بخشی، ویژگی های شخصیتی وکارکرد خانواده دانش آموزان دختر تیزهوش و عادی

پایان نامه ارشد رشته روانشناسی: مقایسه میزان خودکارآمدی و استفاده از راهبردهای شناختی و فراشناختی در بین دانشجویان مشروط و غیر مشروط دانشگاه قم

پایان نامه ارشد مشاوره: رابطه تعارض کار خانواده و کیفیت زندگی کاری با تعهد سازمانی در کارکنان

پایان نامه ارشد رشته علوم تربیتی: تحلیل روابط ساده و چندگانه بین هوش اخلاقی و سرمایه اجتماعی با میزان مسئولیت پذیری دانشجویان دانشگاه کاشان

پایان نامه ارشد روانشناسی: مقایسه دانشجویان با عملکرد تحصیلی بالا و پائین در سبک تفکر اجرائی

پایان نامه ارشد گروه روانشناسی: مقایسه طرحواره های ناسازگار اولیه و اختلال شخصیت خودشیفته در بیماران مبتلا به اختلال افسردگی اساسی، اضطراب فراگیر و افراد بهنجار

پایان نامه ارشد رشته روانشناسی: اثر بخشی آموزش سبک زندگی سالم بر مبنای مدل بهداشت جهانی بر اضطراب مرگ و رضایت از زندگی سالمندان شهر ایلام

پایان نامه ارشد رشته روانشناسی بالینی : مقایسه طرحواره­های فعال در آزمودنیهای افسرده با آزمودنی­های مضطرب

پایان نامه روانشناسی تربیتی: تاثیر آموزش ویژگی های رشد شناختی به والدین کودکان پیش دبستانی مضطرب بر کاهش نشانه های اضطرابی آنان

پایان نامه روانشناسی تربیتی: تربیت اخلاقی کودکان از دیدگاه امام علی (ع)

پایان نامه روانشناسی تربیتی: تعیین تأثیر روش یادگیری مشارکتی در درس علوم تجربی بر افزایش خلاقیت دانش آموزان

پایان نامه روانشناسی تربیتی: رابطه دلبستگی به والدین و همسالان و فاصله روانشناختی: بررسی نقش واسطه ای هویت معنوی

پایان نامه روانشناسی گرایش عمومی: مقایسه ویژگی‌های شخصیتی و راهبردهای مقابله‌ای در افراد موفق و افراد ناموفق در درمان با متادون

پایان نامه روانشناسی تربیتی: مقایسه میزان رضایت زناشویی و امیدواری در بین مادران کودکان عادی و استثنایی در شهر کرمانشاه در سال 1393

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش کودکان استثنایی: مقایسه ی توانایی دیداری – فضایی دانش آموزان با اختلال یادگیری غیرکلامی و دانش آموزان درخودمانده با عملکرد بالا

پایان نامه روانشناسی تربیتی: تحلیل جامعه شناختی تاثیرسایت ها ی اینترنتی بر اجتماعی شدن کودکان 11-2ساله در فضای مجازی ایران

پایان نامه روانشناسی تربیتی: تأثیر آموزش مهارت های مدیریت زمان بر کاهش اهمالکاری و عملکرد تحصیلی

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی نوع دوستی در روابط اجتماعی و عوامل موثر بر آن مورد مطالعه دانش آموزان مقطع متوسطه منطقه 2تهران

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی راهکارهای افزایش میزان مطالعه و شیوه های افزایش میزان و کیفیت آن در دانش آموزان دختر مقطع متوسطه منطقه هفت شهر تهران

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی رابطه شیوه های فرزند پروریس و نگرش مذهبی با تاب آوری دانش آموزان دختر و پسر مدارس دولتی متوسطه دوم شهرستان رودان سال 92-91

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی تأثیر آموزش مادران بر مبنای نظریه دلبستگی بر کاهش اضطراب کودکان

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی آموزش خانواده به شیوه شناختی – رفتاری بر رضایتمندی زناشویی والدین دانش آموزان

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی اثربخشی درمان شناختی – رفتاری بر خودپنداره کودکان پسر 8 تا 12 ساله بیش فعال نارسایی توجه

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی اثربخشی آموزش مولفه های تصمیم گیری مجدد بر کاهش خودناتوان سازی تحصیلی و افزایش جرات ورزی دانش آموزان پسر سوم هنرستان

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی اثر بخشی آموزش مهارت رفتار جرات‏مندانه بر تصمیم‏گیری و کمال‏گرایی دانش آموزان دختر مقطع سوم دبیرستان منطقه 8 شهر تهران

پایان نامه روانشناسی: آیا بین شیوه های تربیتی والدین و میزان شادکامی و عزت نفس دانش آموزان رابطه وجود دارد

پایان نامه روانشناسی: انتخاب مقصد، شخصیت و گونه شناسی گردشگران

پایان نامه روانشناسی: ارزیابی تاثیرعوامل شخصیتی و فردی تأثیرگذار بر خریدهای تفننی و چگونگی ارتباط میان این عوامل

پایان نامه روانشناسی: ارتباط بین سبک های هویت وسلامت اجتماعی: با نقش واسطه ای گرایش به تفکر انتقادی در دانشجویان

پایان نامه روانشناسی: اثربخشی بازی درمانی مبتنی بر رویکرد شناختی رفتاری بر میزان اضطراب کودکان مبتلا به سرطان

پایان نامه روانشناسی: اثر بخشی زوج درمانی شناختی- رفتاری گروهی بر پربارسازی روابط زناشویی

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره مدرسه: بررسی میزان همسویی گرایشات تحصیلی و شغلی دانش آموزان با آرزوهای شغلی و تحصیلی والدین در شهرستان پاکدشت

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره مدرسه: بررسی رابطه‌‌ی تعارض والد- فرزند و خودپنداره‌‌ی تحصیلی دانش‌آموزان با رضایت از زندگی آن‌ها

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره مدرسه: اثربخشی آموزش گروهی مدیریت خشم مبتنی بر بازسازی شناختی در افزایش صمیمیت اجتماعی و کاهش تفکر قطعی نگر دانش آموزان شهر شیراز

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره مدرسه: اثربخشی آموزش خودکارآمدی بر اهمال کاری تحصیلی دانش آموزان متوسطه

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره خانواده: مقایسه تاب‌آوری، بی‌ثباتی ازدواج و بهزیستی روان‌شناختی در مادران کودکان کم‌شنوا و عادی شهر تهران

پایان نامه ارشد گروه علوم تربیتی گرایش برنامه ریزی: بررسی میزان برخورداری دانشجویان مراکز آموزش مجازی ایران از مهارت‌های یادگیری الکترونیکی و رابطه آن با رضایت و پیشرفت تحصیلی آنها

پایان نامه ارشد روانشناسی: رابطه مهارت‌های هیجانی و امنیت عاطفی با کیفیت زندگی زناشویی زوجین شهر رودان

پایان نامه ارشد روانشناسی گرایش عمومی: مقایسه ی سبک های یادگیری، ویژگی های شخصیتی و عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان عادی و ناتوان یادگیری

پایان نامه کارشناسی ارشد رشته روانشناسی: بررسی رابطه کنترل عواطف و سلامت روانی با عملکرد تحصیلی دانش آموزان دوره متوسطه نظری بشاگرد

پایان نامه ارشد روانشناسی گرایش تربیتی: بررسی رابطه بین سبک دلبستگی و صفات شخصیتی با تاب آوری دانش آموزان مقطع پیش دانشگاهی شهر بشاگرد در سال 1392

پایان نامه ارشد گروه روانشناسی: بررسی رابطه سرسختی روانشناختی و هوش هیجانی بر رضایت زناشوئی معلمان

پایان نامه ارشد روانشناسی: رابطه هوش هیجانی ورضایت شغلی باسلامت روان بهورزان شاغل دانشگاه علوم پزشکی زاهدان

پایان نامه کارشناسی ارشد روانشناسی گرایش تربیتی: بررسی رابطه سبک های حل مسئله و هوش هیجانی شاگردان با سبک های حل مسئله و هوش هیجانی اولیاءشان

پایان نامه ارشد رشته علوم تربیتی: تاثیرفناوری اطلاعات (ICT) بر سبک های مختلف یادگیری کلب در دانش آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی منطقه 2 شهر تهران

پایان نامه ارشد علوم تربیتی گرایش برنامه ریزی درسی: بررسی تأثیر نقش معلمین راهنما بر افزایش کارایی آموزشی معلمان مقطع ابتدایی در شهر لامرد

پایان نامه رشته روانشناسی تربیتی: رابطه تئوری ذهن با هوش هیجانی در دانش آموزان

پایان نامه روانشناسی گرایش پیش از دبستان: آیا الگوهای ارتباطی والدین با سازگاری اجتماعی کودکان پیش دبستانی رابطه دارد

پایان نامه روانشناسی گرایش تحقیقات آموزشی: بررسی ظرفیت پژوهشی از دیدگاه معلمان و نیازسنجی آموزش پژوهش معلمان ابتدایی شهر مشهد

پایان نامه روانشناسی گرایش تربیتی: مقایسه ی کارکردهای اجرایی استدلال، سازماندهی -برنامه ریزی و حافظه ی کاری با سطوح یادگیری خود تنظیمی در دانش آموزان مقطع سوم متوسطه در سال تحصیلی 91-92

پایان نامه روانشناسی گرایش تربیتی: پیش‏بینی ترس از صمیمیت، براساس سبک‏های دلبستگی و سبک‏های پردازش هویت در دانشجویان دختر و پسر

پایان نامه روانشناسی گرایش تربیتی: بررسی میزان مهارت مدیریت زمان در نوجوانان و جوانان تهرانی و ارائه راهکارهای رسانه ای برای تقویت آن

پایان نامه روانشناسی گرایش تربیتی: بررسی رابطه بین سبکهای شناختی و یادگیری خودتنظیمی با دست برتری دردانشجویان

پایان نامه روانشناسی گرایش بالینی: مقایسه ی مؤلفه های ذهن آگاهی و صبر در افراد افسرده، مضطرب و بهنجار

پایان نامه روانشناسی گرایش بالینی: بررسی نقش پیش بین کمال گرایی، درونی سازی لاغری، شاخص توده بدنی و خود شیء انگاری بر اختلالات خوردن با واسطه گری نارضایتی بدنی

پایان نامه روانشناسی گرایش بالینی: بررسی اثربخشی درمان با رویکرد هستی‌شناسی اسلامی بر درد معنوی در دانشجویان با مشکلات افسردگی

پایان نامه روانشناسی گرایش بالینی: بررسی اثربخشی برنامه اصلاح عزت نفس ضمنی بر افزایش عزت نفس ضمنی و کاهش ترس از ارزیابی منفی ضمنی در افراد دارای اختلال اضطراب اجتماعی

پایان نامه روانشناسی گرایش بالینی: ارزیابی مدلی برای پیش‌بینی سلامت روان دانشجویان بر اساس ایمان مذهبی، با میانجی‌گری شادکامی، سبک دل بستگی دوسوگرا و منبع کنترل

پایان نامه روانشناسی گرایش بالینی: مقایسه سبکهای هویت و سیستمهای فعال سازی بازداری رفتاری و سبکهای مقابله ای در معتادان و افراد بهنجار

پایان نامه روانشناسی گرایش بالینی: مقایسه تحریف های شناختی و طرحواره های هیجانی در افراد مبتلا به میگرن با افراد سالم

پایان نامه ارشد رشته علوم تربیتی: بررسی رابطه هوش هیجانی مدیران با پیشرفت تحصیلی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی کرمان در سال تحصیلی 92-91

پایان نامه ارشد گروه علوم تربیتی: رابطه اضطراب رایانه ای با پیشرفت تحصیلی و انگیزش پیشرفت دانش آموزان پسرمتوسطه مدارس هوشمند شهرستان بروجن در سال تحصیلی93-1392

پایان نامه روانشناسی گرایش کتابداری: بررسی تولید علم دانشگاه آزاد اسلامی در پایگاه وب‏آوساینس از سال 1985 تا پایان سال 2009 میلادی

پایان نامه روانشناسی گرایش کودکان با نیازهای خاص: اثربخشی آموزش مهارتهای اجتماعی بر سازگاری و نگرش صمیمانه دختران با نقص بینایی اصفهان

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره خانواده: بررسی اثربخشی غنی سازی روابط بر بهبود کیفیت روابط زناشویی زوجین شهر اصفهان

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره خانواده: اثربخشی مشاوره گروه درمانی با الگوی شادمانی فوردایس بر کاهش تعارض کار- خانواده در معلمان زن شهر تهران.

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره خانواده: اثربخشی شناخت درمانی هستی نگر بر کاهش نشانگان افت روحیه زنان مبتلا به ویروس نقص سیستم ایمنی انسان HIV

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره خانواده: اثر بخشی آموزش غنی‌سازی ازدواج بر تعهد و تاب‌آوری زنان متأهل شهرستان نجف‌آباد

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: مقایسه اثر بخشی مشاوره زوجی به شیوه عقلانی عاطفی و واقعیت درمانی در کاهش تعارضات زناشویی مراجعه کنندگان به مرکز مداخله در بحران بهزیستی لاهیجان

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: رابطه بین خودکارآمدی با سلامت روان در بین والدین دارای کودکان عادی و مرزی 12-7 ساله شهرستان الشتر

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: تدوین و هنجاریابی پرسشنامه سنجش “رشد خود” (خود پویی) و تعیین ویژگی‌‏‏‏های روان‏‌سنجی آن.

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: تدوین و آزمون مدل انگیزشی برای تصمیم به ترک یا ادامه تحصیل دانش آموزان پسر پایه اول دبیرستان مناطق روستایی شهرستان اقلید

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: پیش بینی سازگاری اجتماعی دانشجویان مجرد براساس طرحواره های ناسازگار اولیه

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: بررسی همبستگی تیپ های شخصیتی دانش آموزان بر اساس رغبت سنج هالند در مرحله ورود به دبیرستان و مرحله فراغت از تحصیل در آن مقطع

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: بررسی مقایسه‌ی دغدغه‌های شغلی پرستاران در بیمارستان‌های تحت پوشش دانشگاه علوم ‌پزشکی شهر اصفهان

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: بررسی رابطه بین سبک های فرزند پروری والدین با سبک های تفکر و سبک های حل مسئله در دانش آموزان

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: بررسی اثر بخشی آموزش مثبت نگری بر افزایش احساس تعلق به مدرسه و روابط با دیگران در میان دانش آموزان دبیرستانهای شهر تهران

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: اثربخشی آموزش مدیریت رفتار کودکان به مادران بر سلامت روان مادران و نشانگان اختلال نارسایی توجه – بیش‌فعالی در کودکان

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: اثر بخشی آموزش مشاوره گروهی مهارت حل مسئله بر کاهش میزان عود افراد وابسته به مواد

پایان نامه روانشناسی گرایش مدیریت آموزش عالی: مطالعه مؤلفه‌های رفتار شهروندی سازمانی در واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی منطقه 10 کشور

پایان نامه روانشناسی گرایش مدیریت آموزش عالی: بررسی وضعیت رهبری تحولی مدیران ستادی و رابطه آن با نگرش سازمان نسبت به شاخص های سازمان یاد گیرنده در دانشگاه های علمی کاربردی استان سمنان

پایان نامه روانشناسی گرایش مدیریت آموزش عالی: بررسی رابطه هوش هیجانی با خودکارامدی مدیران گروه های آموزشی در دانشگاههای آزاد اسلامی منطقه ده کشور

پایان نامه روانشناسی گرایش مدیریت اطلاعات: بررسی سلامت سازمانی در کتابخانه های شهرداری اصفهان بر اساس مولفه های مایلز

پایان نامه روانشناسی گرایش علم اطلاعات و دانش شناسی: تأثیر خدمات برون سپاری بر عملکرد سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی

پایان نامه روانشناسی گرایش علم اطلاعات و دانش شناسی: مقایسه بهره وری علمی پژوهشگران ایرانی در رشته های مختلف بر اساس شاخص های سرانه انتشار و نرخ انتشار دربازه زمانی 1991-2011

پایان نامه روانشناسی گرایش علم اطلاعات و دانش شناسی: بررسی نقش مدیریت دانش در کارآفرینی سازمانی متخصصان علم اطلاعات شاغل در دانشگاه شیراز

پایان نامه روانشناسی گرایش علم اطلاعات و دانش شناسی: بررسی عادت‌های خواندن و مطالعه دانشجویان دانشگاه علامه طباطبایی

پایان نامه روانشناسی گرایش علم اطلاعات و دانش شناسی: بررسی رابطه بین ابعاد نگرش اینترنتی و اضطراب چندبعدی کتابخانه ای دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه شیراز

پایان نامه روانشناسی گرایش صنعتی و سازمانی: بررسی میزان بهره گیری مدیران دانشگاه های آزاد اسلامی منطقه 1 از مفاهیم و فنون به کارگیری اثربخش منابع انسانی در واحدهای محل کار خود

پایان نامه روانشناسی گرایش صنعتی و سازمانی: بررسی رابطه رفتار مدنی سازمانی با کیفیت زندگی کاری در آموزگاران اداره آموزش و پرورش سرچهان در سال تحصیلی 88-87

پایان نامه روانشناسی گرایش صنعتی و سازمانی: رابطه بین سبک های هویت و هوش هیجانی با رضایت شغلی در بین کارکنان شبکه بهداشت شهرستان پاسارگاد

پایان نامه روانشناسی گرایش صنعتی و سازمانی: بررسی رابطه بین رضایت شغلی و سازگاری با بهره وری شغلی

پایان نامه روانشناسی گرایش صنعتی و سازمانی: بررسی توانمندسازی و کارآفرینی بر بهره‌وری کارکنان پتروشیمی خارک

پایان نامه روانشناسی گرایش سنجش و اندازه گیری: بررسی شیوه های پذیرش دانشجوی دکتری در دانشگاه های دولتی و آزاد

پایان نامه روانشناسی گرایش سنجش و اندازه گیری: بررسی روایی و اعتبار آزمون دروس زیست شناسی و ادبیات فارسی در امتحانات نهایی نظام آموزشی متوسطه

پایان نامه روانشناسی گرایش سنجش و اندازه گیری : ارزشیابی دوره های ضمن خدمت معلمان مشمول ارزشیابی توصیفی از دیدگاه معلمان با و بدون سابقه شرکت در دوره های آموزشی

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش کودکان استثنایی: بررسی اثربخشی روش های برجسته سازی چهره بر تماس چشمی کودکان درخودمانده

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش کودکان استثنایی: بررسی تاثیر بازی درمانی شناختی-رفتاری بر مهارت های ارتباطی کودکان در خودمانده 10-7 ساله با عملکرد بالا

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش کودکان استثنایی: اثر بخشی برنامه ایمن سازی روانی بر سبک اسناد دانش آموزان با اختلال نارساخوانی

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: کاربرد مدیریت دانش شخصی توسط اعضای هیأت علمی دانشگاه بیرجند

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: طراحی درس‌افزار ریاضی 1 و تأثیر آن بر یادگیری و یادداری مبتنی بر نظریه آندرسون دانش‌آموزان پسر پایه اول دبیرستان‌های ناحیه یک کرمانشاه در سال تحصیلی 93-92

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: رابطه هوش اخلاقی و مهارت های اجتماعی با عملکرد تحصیلی دانش آموزان دبیرستان های عشایری شیراز

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: بررسی ویژگی های آموزش صلح در برنامه ی درسی دوره ی ابتدایی از دیدگاه کارشناسان و معلمان

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: بررسی نظرات متخصصان تربیتی ، کارشناسان آموزشی و معلمان پیش دبستانی درباره ی آموزش زبان انگلیسی و عربی در دوره ی پیش دبستانی

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: بررسی رابطه تعاملی جامعه و مدرسه در برنامه درسی دوره متوسطه از دیدگاه صاحب نظران و تجارب بین الملل

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: بررسی تأثیر ارائه تکلیف به روش حل تمرین بر عملکرد تحصیلی دانش آموزان پایه پنجم ابتدایی در منطقه دشمن زیاری در سال تحصیلی 88-87 .

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: ارزیابی میزان همخوانی برنامه درسی قصد شده، اجرا شده وآموخته شده علوم تجربی سال سوم راهنمایی ناحیه2 شیراز 88-1387

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش و پرورش ابتدایی: مقایسه ویژگی‌های شخصیتی و تعاملات اجتماعی کودکان ابتدایی 10-9 سال معتاد به اینترنت و عادی در مدارس ابتدایی منطقه 5 تهران

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش و پرورش ابتدایی: تاثیر آزمون های عملکردی سازنده گرایی بر پیشرفت ریاضی دانش آموزان ابتدایی

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش و پرورش ابتدایی: بررسی تاثیر راهبردهای حل مسأله بر کاهش اضطراب ریاضی دانش آموزان دختر پایه ی ششم ابتدایی شهرستان قزوین

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش و پرورش تطبیقی: امکان سنجی تحقق برنامه های آموزش فنی و حرفه ای رسمی در سند ملّی آموزش و پرورش

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره توانبخشی: مطالعه رابطه گرایش به اعتیاد با زندگی نامه و نوع ارتباط با والدین در چرخه رشد جوانان 20 تا 40 سال در شهرستان کرج

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره توانبخشی: مشخص کردن نحوه انعکاس معلولیت و تصویرسازی از افراد معلول در فیلم‌های منتخب

پایان نامه روانشناسی گرایش مددکاری اجتماعی: عوامل اجتماعی موثر بر بازگشت زنان به اعتیاد

پایان نامه روانشناسی گرایش روانشناسی شخصیت: بررسی رابطه بین ویژگی های شخصیتی با سلامت روان و فرسودگی تحصیلی دانش آموزان رشته های نظری پایه سوم دبیرستان های شهرستان شهرضا سال تحصیلی 91-1390

پایان نامه روانشناسی گرایش فلسفه تعلیم و تربیت: مقایسه ی مولفه های نابرابری آموزشی بر اساس مکتب انتقادی با مولفه های نابرابری آموزشی در نظام آموزشی ایران

پایان نامه روانشناسی گرایش فلسفه تعلیم و تربیت: رهاوردهای هرمنوتیک فلسفی گادامر برای برنامه فلسفه برای کودکان

پایان نامه روانشناسی گرایش کتابداری: بررسی عوامل موثر بر تولیدات علمی اعضای هیات علمی دارای مقاله های ISI و ISC در سال های 1385-1389 : مطالعه موردی دانشگاه شیراز

پایان نامه های دانلودی رشته روانشناسی و علوم تربیتی – قسمت دوم

پایان نامه ارشد رشته روانشناسی گرایش مشاوره: اثربخشی گروه درمانی مبتنی بر مراحل تغییر بر انعطاف پذیری کنشی و باورهای فراشناختی معتادین وابسته به مواد افیونی

پایان نامه ارشد علوم تربیتی گرایش برنامه ریزی: ارزیابی ضرورت و خلاء های موجود در آموزش مهارت‌های زندگی دانش آموزان مقطع متوسطه شهر اصفهان

دانلود پایان نامه کارشناسی ارشد علوم تربیتی: رابطه طرد-پذیرش والدین و خلق و خوی دانش آموزان دختر پایه ششم ابتدایی در شهرستان فولاد شهر

پایان نامه ارشد روانشناسی: بررسی خشونت جوانان و عوامل موثر برآن در بین جوانان شهرستان گیلانغرب

پایان نامه ارشد رشته علوم تربیتی: امکان سنجی آموزش های مهارتی محصول محور در سازمان آموزش فنی و حرفه ای کشور

پایان نامه ارشد علوم تربیتی: تحلیل محتوایی مفاهیم و مضامین اخلاقی در قرآن کریم وکاربردهای آن در طراحی یک نظام تربیتی آموزشی

پایان نامه کارشناسی ارشد رشته روانشناسی: تحلیل محتوای کتاب ریاضی هفتم متوسطه اول سال تحصیلی 94-1393

پایان نامه ارشد روانشناسی: ادراک دانش‌آموزان از تخطی معلمان در‌رفتارهای صمیمی‌کلامی‌ و‌ غیرکلامی‌مورد‌انتظاردردانش‌آموزان سال‌سوم‌‌دبیرستان‌های‌شهرستان‌لنگرود

پایان نامه ارشد در رشته روانشناسی: مقایسه توانایی خودنظم بخشی، ویژگی های شخصیتی وکارکرد خانواده دانش آموزان دختر تیزهوش و عادی

پایان نامه ارشد رشته روانشناسی: مقایسه میزان خودکارآمدی و استفاده از راهبردهای شناختی و فراشناختی در بین دانشجویان مشروط و غیر مشروط دانشگاه قم

پایان نامه ارشد مشاوره: رابطه تعارض کار خانواده و کیفیت زندگی کاری با تعهد سازمانی در کارکنان

پایان نامه ارشد رشته علوم تربیتی: تحلیل روابط ساده و چندگانه بین هوش اخلاقی و سرمایه اجتماعی با میزان مسئولیت پذیری دانشجویان دانشگاه کاشان

پایان نامه ارشد روانشناسی: مقایسه دانشجویان با عملکرد تحصیلی بالا و پائین در سبک تفکر اجرائی

پایان نامه ارشد گروه روانشناسی: مقایسه طرحواره های ناسازگار اولیه و اختلال شخصیت خودشیفته در بیماران مبتلا به اختلال افسردگی اساسی، اضطراب فراگیر و افراد بهنجار

پایان نامه ارشد رشته روانشناسی: اثر بخشی آموزش سبک زندگی سالم بر مبنای مدل بهداشت جهانی بر اضطراب مرگ و رضایت از زندگی سالمندان شهر ایلام

پایان نامه ارشد رشته روانشناسی بالینی : مقایسه طرحواره­های فعال در آزمودنیهای افسرده با آزمودنی­های مضطرب

پایان نامه روانشناسی تربیتی: تاثیر آموزش ویژگی های رشد شناختی به والدین کودکان پیش دبستانی مضطرب بر کاهش نشانه های اضطرابی آنان

پایان نامه روانشناسی تربیتی: تربیت اخلاقی کودکان از دیدگاه امام علی (ع)

پایان نامه روانشناسی تربیتی: تعیین تأثیر روش یادگیری مشارکتی در درس علوم تجربی بر افزایش خلاقیت دانش آموزان

پایان نامه روانشناسی تربیتی: رابطه دلبستگی به والدین و همسالان و فاصله روانشناختی: بررسی نقش واسطه ای هویت معنوی

پایان نامه روانشناسی گرایش عمومی: مقایسه ویژگی‌های شخصیتی و راهبردهای مقابله‌ای در افراد موفق و افراد ناموفق در درمان با متادون

پایان نامه روانشناسی تربیتی: مقایسه میزان رضایت زناشویی و امیدواری در بین مادران کودکان عادی و استثنایی در شهر کرمانشاه در سال 1393

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش کودکان استثنایی: مقایسه ی توانایی دیداری – فضایی دانش آموزان با اختلال یادگیری غیرکلامی و دانش آموزان درخودمانده با عملکرد بالا

پایان نامه روانشناسی تربیتی: تحلیل جامعه شناختی تاثیرسایت ها ی اینترنتی بر اجتماعی شدن کودکان 11-2ساله در فضای مجازی ایران

پایان نامه روانشناسی تربیتی: تأثیر آموزش مهارت های مدیریت زمان بر کاهش اهمالکاری و عملکرد تحصیلی

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی نوع دوستی در روابط اجتماعی و عوامل موثر بر آن مورد مطالعه دانش آموزان مقطع متوسطه منطقه 2تهران

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی راهکارهای افزایش میزان مطالعه و شیوه های افزایش میزان و کیفیت آن در دانش آموزان دختر مقطع متوسطه منطقه هفت شهر تهران

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی رابطه شیوه های فرزند پروریس و نگرش مذهبی با تاب آوری دانش آموزان دختر و پسر مدارس دولتی متوسطه دوم شهرستان رودان سال 92-91

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی تأثیر آموزش مادران بر مبنای نظریه دلبستگی بر کاهش اضطراب کودکان

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی آموزش خانواده به شیوه شناختی – رفتاری بر رضایتمندی زناشویی والدین دانش آموزان

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی اثربخشی درمان شناختی – رفتاری بر خودپنداره کودکان پسر 8 تا 12 ساله بیش فعال نارسایی توجه

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی اثربخشی آموزش مولفه های تصمیم گیری مجدد بر کاهش خودناتوان سازی تحصیلی و افزایش جرات ورزی دانش آموزان پسر سوم هنرستان

پایان نامه روانشناسی تربیتی: بررسی اثر بخشی آموزش مهارت رفتار جرات‏مندانه بر تصمیم‏گیری و کمال‏گرایی دانش آموزان دختر مقطع سوم دبیرستان منطقه 8 شهر تهران

پایان نامه روانشناسی: آیا بین شیوه های تربیتی والدین و میزان شادکامی و عزت نفس دانش آموزان رابطه وجود دارد

پایان نامه روانشناسی: انتخاب مقصد، شخصیت و گونه شناسی گردشگران

پایان نامه روانشناسی: ارزیابی تاثیرعوامل شخصیتی و فردی تأثیرگذار بر خریدهای تفننی و چگونگی ارتباط میان این عوامل

پایان نامه روانشناسی: ارتباط بین سبک های هویت وسلامت اجتماعی: با نقش واسطه ای گرایش به تفکر انتقادی در دانشجویان

پایان نامه روانشناسی: اثربخشی بازی درمانی مبتنی بر رویکرد شناختی رفتاری بر میزان اضطراب کودکان مبتلا به سرطان

پایان نامه روانشناسی: اثر بخشی زوج درمانی شناختی- رفتاری گروهی بر پربارسازی روابط زناشویی

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره مدرسه: بررسی میزان همسویی گرایشات تحصیلی و شغلی دانش آموزان با آرزوهای شغلی و تحصیلی والدین در شهرستان پاکدشت

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره مدرسه: بررسی رابطه‌‌ی تعارض والد- فرزند و خودپنداره‌‌ی تحصیلی دانش‌آموزان با رضایت از زندگی آن‌ها

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره مدرسه: اثربخشی آموزش گروهی مدیریت خشم مبتنی بر بازسازی شناختی در افزایش صمیمیت اجتماعی و کاهش تفکر قطعی نگر دانش آموزان شهر شیراز

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره مدرسه: اثربخشی آموزش خودکارآمدی بر اهمال کاری تحصیلی دانش آموزان متوسطه

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره خانواده: مقایسه تاب‌آوری، بی‌ثباتی ازدواج و بهزیستی روان‌شناختی در مادران کودکان کم‌شنوا و عادی شهر تهران

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره خانواده: بررسی اثربخشی غنی سازی روابط بر بهبود کیفیت روابط زناشویی زوجین شهر اصفهان

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره خانواده: اثربخشی مشاوره گروه درمانی با الگوی شادمانی فوردایس بر کاهش تعارض کار- خانواده در معلمان زن شهر تهران.

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره خانواده: اثربخشی شناخت درمانی هستی نگر بر کاهش نشانگان افت روحیه زنان مبتلا به ویروس نقص سیستم ایمنی انسان HIV

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره خانواده: اثر بخشی آموزش غنی‌سازی ازدواج بر تعهد و تاب‌آوری زنان متأهل شهرستان نجف‌آباد

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: مقایسه اثر بخشی مشاوره زوجی به شیوه عقلانی عاطفی و واقعیت درمانی در کاهش تعارضات زناشویی مراجعه کنندگان به مرکز مداخله در بحران بهزیستی لاهیجان

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: رابطه بین خودکارآمدی با سلامت روان در بین والدین دارای کودکان عادی و مرزی 12-7 ساله شهرستان الشتر

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: تدوین و هنجاریابی پرسشنامه سنجش “رشد خود” (خود پویی) و تعیین ویژگی‌‏‏‏های روان‏‌سنجی آن.

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: تدوین و آزمون مدل انگیزشی برای تصمیم به ترک یا ادامه تحصیل دانش آموزان پسر پایه اول دبیرستان مناطق روستایی شهرستان اقلید

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: پیش بینی سازگاری اجتماعی دانشجویان مجرد براساس طرحواره های ناسازگار اولیه

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: بررسی همبستگی تیپ های شخصیتی دانش آموزان بر اساس رغبت سنج هالند در مرحله ورود به دبیرستان و مرحله فراغت از تحصیل در آن مقطع

پایان نامه ارشد رشته آموزش بزرگسالان: رابطه ی هویت دینی با شادمانی در دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی شهرستان نجف آباد

پایان نامه ارشد روانشناسی: بررسی رابطه میان عوامل روانشناختی توانمندسازی بر تعهد سازمانی کارکنان اداره کل امور کارکنان بانک ملت

پایان نامه ارشد رشته مشاوره خانواده: مقایسه ابعاد تعارضات زناشویی در زوجین متقاضی طلاق توافقی و طلاق غیرتوافقی

پایان نامه ارشد علوم تربیتی گرایش فلسفه تعلیم و تربیت: تبیین مبانی انسان شناختی مفهوم مسئولیت پذیری در مکتب اگزیستانسیالیسم و نقد دلالت های آن در تعلیم و تربیت

پایان نامه کارشناسی ارشد علوم تربیتی گرایش مدیریت آموزشی: نقش فاصله قدرت در پیش بینی سبک رهبری معنوی مدیران: مطالعه موردی دانشگاه فردوسی مشهد

پایان نامه ارشد علوم تربیتی گرایش مدیریت آموزشی: بررسی روابط بین استرس شغلی، رضایت مندی شغلی با انگیزه کارکنان مورد مطالعه: بانک های دولتی در شهر بندرعباس

پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته روانشناسی تربیتی: بررسی رابطه بین جهت گیری مذهبی و سلامت روان با کیفیت زندگی وعملکرد تحصیلی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی بندرعباس

پایان نامه ارشد علوم تربیتی گرایش مدیریت آموزشی: بررسی رابطه بین تسهیم دانش و خلاقیت سازمانی با رفتار شهروندی در بین کارکنان ادارات آموزش و پرورش شهرستان بندرعباس

پایان نامه کارشناسی ارشد روانشناسی گرایش بالینی: بررسی شیوع اختلال های اضطرابی و عوامل جمعیت شناختی مرتبط با آن در جمعیت بزرگسال استان خراسان جنوبی

پایان نامه ارشد گروه روانشناسی تربیتی: مقایسه دانش آموزان پسر دارای سبک های فرزندپروری متفاوت (سهل گیر، مقتدر و استبدادی) از لحاظ سازگاری هیجانی-اجتماعی و تحصیلی، در دبیرستان های شهر اهواز

پایان نامه ارشد روانشناسی بالینی: مقایسه طرحواره های ناسازگار و خود تنظیم گری در بیماران مبتلا به ام اس و افراد سالم

پایان نامه ارشد گروه روانشناسی گرایش بالینی: بررسی رابطه بین اختلالات شخصیتی و مدیریت بدن

پایان نامه ارشد در رشته راهنمایی و مشاوره: بررسی تأثیر آموزش شناختی رفتاری بر دانش، نگرش و اعتماد به نفس جنسی زنان شیراز

پایان نامه ارشد مشاوره خانواده: بررسی اثربخشی معنا درمانی به شیوه گروهی برافزایش امید به زندگی و کاهش احساس تنهایی در مردان بازنشسته کانون بازنشستگان شهرستان ممسنی

پایان نامه کارشناسی ارشد گروه روانشناسی بالینی: بررسی نقش پیش‌بینی کننده‌ی ویژگی‌های شخصیتی در اقدام به خودکشی در مراجعین اورژانس بیمارستان ‌های شهرستان بندرعباس

 

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: بررسی مقایسه‌ی دغدغه‌های شغلی پرستاران در بیمارستان‌های تحت پوشش دانشگاه علوم ‌پزشکی شهر اصفهان

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: بررسی رابطه بین سبک های فرزند پروری والدین با سبک های تفکر و سبک های حل مسئله در دانش آموزان

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: بررسی اثر بخشی آموزش مثبت نگری بر افزایش احساس تعلق به مدرسه و روابط با دیگران در میان دانش آموزان دبیرستانهای شهر تهران

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: اثربخشی آموزش مدیریت رفتار کودکان به مادران بر سلامت روان مادران و نشانگان اختلال نارسایی توجه – بیش‌فعالی در کودکان

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره: اثر بخشی آموزش مشاوره گروهی مهارت حل مسئله بر کاهش میزان عود افراد وابسته به مواد

پایان نامه روانشناسی گرایش مدیریت آموزش عالی: مطالعه مؤلفه‌های رفتار شهروندی سازمانی در واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی منطقه 10 کشور

پایان نامه روانشناسی گرایش مدیریت آموزش عالی: بررسی وضعیت رهبری تحولی مدیران ستادی و رابطه آن با نگرش سازمان نسبت به شاخص های سازمان یاد گیرنده در دانشگاه های علمی کاربردی استان سمنان

پایان نامه روانشناسی گرایش مدیریت آموزش عالی: بررسی رابطه هوش هیجانی با خودکارامدی مدیران گروه های آموزشی در دانشگاههای آزاد اسلامی منطقه ده کشور

پایان نامه روانشناسی گرایش مدیریت اطلاعات: بررسی سلامت سازمانی در کتابخانه های شهرداری اصفهان بر اساس مولفه های مایلز

پایان نامه روانشناسی گرایش علم اطلاعات و دانش شناسی: تأثیر خدمات برون سپاری بر عملکرد سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی

پایان نامه روانشناسی گرایش علم اطلاعات و دانش شناسی: مقایسه بهره وری علمی پژوهشگران ایرانی در رشته های مختلف بر اساس شاخص های سرانه انتشار و نرخ انتشار دربازه زمانی 1991-2011

پایان نامه روانشناسی گرایش علم اطلاعات و دانش شناسی: بررسی نقش مدیریت دانش در کارآفرینی سازمانی متخصصان علم اطلاعات شاغل در دانشگاه شیراز

پایان نامه روانشناسی گرایش علم اطلاعات و دانش شناسی: بررسی عادت‌های خواندن و مطالعه دانشجویان دانشگاه علامه طباطبایی

پایان نامه روانشناسی گرایش علم اطلاعات و دانش شناسی: بررسی رابطه بین ابعاد نگرش اینترنتی و اضطراب چندبعدی کتابخانه ای دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه شیراز

پایان نامه روانشناسی گرایش صنعتی و سازمانی: بررسی میزان بهره گیری مدیران دانشگاه های آزاد اسلامی منطقه 1 از مفاهیم و فنون به کارگیری اثربخش منابع انسانی در واحدهای محل کار خود

پایان نامه روانشناسی گرایش صنعتی و سازمانی: بررسی رابطه رفتار مدنی سازمانی با کیفیت زندگی کاری در آموزگاران اداره آموزش و پرورش سرچهان در سال تحصیلی 88-87

پایان نامه روانشناسی گرایش صنعتی و سازمانی: رابطه بین سبک های هویت و هوش هیجانی با رضایت شغلی در بین کارکنان شبکه بهداشت شهرستان پاسارگاد

پایان نامه روانشناسی گرایش صنعتی و سازمانی: بررسی رابطه بین رضایت شغلی و سازگاری با بهره وری شغلی

پایان نامه روانشناسی گرایش صنعتی و سازمانی: بررسی توانمندسازی و کارآفرینی بر بهره‌وری کارکنان پتروشیمی خارک

پایان نامه روانشناسی گرایش سنجش و اندازه گیری: بررسی شیوه های پذیرش دانشجوی دکتری در دانشگاه های دولتی و آزاد

پایان نامه روانشناسی گرایش سنجش و اندازه گیری: بررسی روایی و اعتبار آزمون دروس زیست شناسی و ادبیات فارسی در امتحانات نهایی نظام آموزشی متوسطه

پایان نامه روانشناسی گرایش سنجش و اندازه گیری : ارزشیابی دوره های ضمن خدمت معلمان مشمول ارزشیابی توصیفی از دیدگاه معلمان با و بدون سابقه شرکت در دوره های آموزشی

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش کودکان استثنایی: بررسی اثربخشی روش های برجسته سازی چهره بر تماس چشمی کودکان درخودمانده

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش کودکان استثنایی: بررسی تاثیر بازی درمانی شناختی-رفتاری بر مهارت های ارتباطی کودکان در خودمانده 10-7 ساله با عملکرد بالا

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش کودکان استثنایی: اثر بخشی برنامه ایمن سازی روانی بر سبک اسناد دانش آموزان با اختلال نارساخوانی

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: کاربرد مدیریت دانش شخصی توسط اعضای هیأت علمی دانشگاه بیرجند

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: طراحی درس‌افزار ریاضی 1 و تأثیر آن بر یادگیری و یادداری مبتنی بر نظریه آندرسون دانش‌آموزان پسر پایه اول دبیرستان‌های ناحیه یک کرمانشاه در سال تحصیلی 93-92

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: رابطه هوش اخلاقی و مهارت های اجتماعی با عملکرد تحصیلی دانش آموزان دبیرستان های عشایری شیراز

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: بررسی ویژگی های آموزش صلح در برنامه ی درسی دوره ی ابتدایی از دیدگاه کارشناسان و معلمان

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: بررسی نظرات متخصصان تربیتی ، کارشناسان آموزشی و معلمان پیش دبستانی درباره ی آموزش زبان انگلیسی و عربی در دوره ی پیش دبستانی

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: بررسی رابطه تعاملی جامعه و مدرسه در برنامه درسی دوره متوسطه از دیدگاه صاحب نظران و تجارب بین الملل

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: بررسی تأثیر ارائه تکلیف به روش حل تمرین بر عملکرد تحصیلی دانش آموزان پایه پنجم ابتدایی در منطقه دشمن زیاری در سال تحصیلی 88-87 .

پایان نامه روانشناسی گرایش برنامه ریزی درسی: ارزیابی میزان همخوانی برنامه درسی قصد شده، اجرا شده وآموخته شده علوم تجربی سال سوم راهنمایی ناحیه2 شیراز 88-1387

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش و پرورش ابتدایی: مقایسه ویژگی‌های شخصیتی و تعاملات اجتماعی کودکان ابتدایی 10-9 سال معتاد به اینترنت و عادی در مدارس ابتدایی منطقه 5 تهران

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش و پرورش ابتدایی: تاثیر آزمون های عملکردی سازنده گرایی بر پیشرفت ریاضی دانش آموزان ابتدایی

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش و پرورش ابتدایی: بررسی تاثیر راهبردهای حل مسأله بر کاهش اضطراب ریاضی دانش آموزان دختر پایه ی ششم ابتدایی شهرستان قزوین

پایان نامه روانشناسی گرایش آموزش و پرورش تطبیقی: امکان سنجی تحقق برنامه های آموزش فنی و حرفه ای رسمی در سند ملّی آموزش و پرورش

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره توانبخشی: مطالعه رابطه گرایش به اعتیاد با زندگی نامه و نوع ارتباط با والدین در چرخه رشد جوانان 20 تا 40 سال در شهرستان کرج

پایان نامه روانشناسی گرایش مشاوره توانبخشی: مشخص کردن نحوه انعکاس معلولیت و تصویرسازی از افراد معلول در فیلم‌های منتخب

پایان نامه روانشناسی گرایش مددکاری اجتماعی: عوامل اجتماعی موثر بر بازگشت زنان به اعتیاد

پایان نامه روانشناسی گرایش روانشناسی شخصیت: بررسی رابطه بین ویژگی های شخصیتی با سلامت روان و فرسودگی تحصیلی دانش آموزان رشته های نظری پایه سوم دبیرستان های شهرستان شهرضا سال تحصیلی 91-1390

پایان نامه روانشناسی گرایش فلسفه تعلیم و تربیت: مقایسه ی مولفه های نابرابری آموزشی بر اساس مکتب انتقادی با مولفه های نابرابری آموزشی در نظام آموزشی ایران

پایان نامه روانشناسی گرایش فلسفه تعلیم و تربیت: رهاوردهای هرمنوتیک فلسفی گادامر برای برنامه فلسفه برای کودکان

پایان نامه روانشناسی گرایش کتابداری: بررسی عوامل موثر بر تولیدات علمی اعضای هیات علمی دارای مقاله های ISI و ISC در سال های 1385-1389 : مطالعه موردی دانشگاه شیراز

پایان نامه روانشناسی گرایش کتابداری: بررسی تولید علم دانشگاه آزاد اسلامی در پایگاه وب‏آوساینس از سال 1985 تا پایان سال 2009 میلادی

پایان نامه روانشناسی گرایش کودکان با نیازهای خاص: اثربخشی آموزش مهارتهای اجتماعی بر سازگاری و نگرش صمیمانه دختران با نقص بینایی اصفهان

پایان نامه روانشناسی گرایش پیش از دبستان: تأثیر اسباب بازی های فکری بر رشد مهارت هماهنگی دیداری – حرکتی کودکان پیش دبستان

پایان نامه روانشناسی گرایش پیش از دبستان: بررسی رابطه آموزش به شیوه قصه گویی بر میزان هوش کلامی و گنجینه لغات کودکان پیش دبستانی شهرستان سرپل ذهاب در سال 92-93

پایان نامه روانشناسی گرایش پیش از دبستان: بررسی تحلیلی رویکرد آموزشی رجیو امیلیا و سنجش میزان آگاهی مدیران و مربیان مراکز پیش از دبستان نسبت به عناصر اساسی برنامه درسی آن

پایان نامه روانشناسی گرایش پیش از دبستان: آیا الگوهای ارتباطی والدین با سازگاری اجتماعی کودکان پیش دبستانی رابطه دارد

پایان نامه روانشناسی گرایش تحقیقات آموزشی: بررسی ظرفیت پژوهشی از دیدگاه معلمان و نیازسنجی آموزش پژوهش معلمان ابتدایی شهر مشهد

پایان نامه روانشناسی گرایش تربیتی: مقایسه ی کارکردهای اجرایی استدلال، سازماندهی -برنامه ریزی و حافظه ی کاری با سطوح یادگیری خود تنظیمی در دانش آموزان مقطع سوم متوسطه در سال تحصیلی 91-92

پایان نامه های دانلودی رشته روانشناسی و علوم تربیتی – قسمت پنجم

 

پایان نامه های این بخش متعلق به سایت مرجع دانلود پایان نامه است

قبل از دانلود پایان نامه ها حتما” پسورد سایت را از این لینک دریافت کنید.

دانلود همه پایان نامه های زیر به صورت یکجا حجم 64 مگابایت

بررسی عوامل مؤثر بر میزان رضایت شغلی مدیران واحد های آموزشی

بررسی عوامل موثر بر اختلالات یادگیری دانش آموزان

بررسی عوامل پرخاشگری و مشکلات دانش آموزان پرخاشگر و ارائه راه حلهای مناسب برای بهبود رفتار آنان

بررسی عوامل بر یادگیری دروس بخوانیم و بنویسیم پایه اول و دوم ابتدایی

بررسی عوامل ایجاد انگیزه معلمان و مدیران مقاطع مختلف تحصیلی جهت استفاده از راه کارهای نوین آموزش استناد زده شده

بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر افت تحصیلی دانش‌آموزان دختر و پسر مقطع متوسطه 180صفحه

بررسی عملکرد مدیران تحصفحهیلکرده و غیر تحصیلکرده 130صفحه

بررسی علل و انگیزه های گرایش جوانان به رشته های فنی و حرفه ای 80صفحه

بررسی علل رقابت‌های مثبت و منفی و تأثیر آن بر امنیت ملی کشور ایران 170صفحه

بررسی علل اجتماعی و تربیتی دروغگویی در کودکان دبستانی و راه های درمان آن80برگه

بررسی شناخت غلط های املایی رایج در بین دانش آموزان 97صفحه

بررسی سنجش رابطه بین رفتار شهروندی سازمانی و ابعاد مختلف تعهد سازمانی کارکنان سازمان آموزش و پرورش 85صفحه

بررسی رضایتمندی دانشجویان تربیت بدنی دانشگاه تبریز از امکانات علمی، عملی و منابع انسانی 65صفحه

بررسی راه های پرورش خلاقیت در دانش آموزان دوره راهنمایی 60صفحه

بررسی رابطۀ ویژگیهای شخصیتی وسلامت روان دربین دانش آموزان مقطع دبیرستان 100صفحه

بررسی رابطه هوش هیجانی و رضایت زناشویی 110صفحه

بررسی رابطه هوش هیجانی با سلامت روانی در بین دانشجویان دختر و پسر دانشگاه 90صفحه

بررسی رابطه هوش هیجانی با سلامت روانی 100صفحه

بررسی رابطه نارضایتی شغلی و افسردگی 75صفحه

بررسی رابطه عزت نفس و سلامت روانی با بهزیستی روانشناختی والدین کودکان عادی و کودکان مرزی 12-7 ساله 130صفحه

بررسی رابطه پرخاشگری و پیشرفت تحصیلی در بین دانش آموزان مقطع ابتدایی 100برگه

بررسی رابطه بین هوش هیجانی و وسواس در بین دختران مقطع سوم دبیرستان 110صفحه

بررسی رابطه بین هوش هیجانی و رضایت زناشویی در بین دانشجویان متأهل 90صفحه

بررسی رابطه بین هوش و استرس در دانشجویان ممتاز 94صفحه

بررسی رابطه بین هوش و استرس در دانشجویان رشته های مدیریت صنعتی و بازگانی دانشگاه آزاد ابهر 115 صفحه

بررسی رابطه بین نحوه مدیریت زمان در اوقات فراغت، با سلامت روان و پیشرفت تحصیلی 85صفحه

بررسی رابطه بین میزان اضطراب دانش آموزان و نسبت تقلب آنها در مدرسه 25صفحه

بررسی رابطه بین مهارت مذاکره مدیران بازرگانی با فروش شرکت 130صفحه

بررسی رابطه بین مولفه‌های محیط خانواده و سلامت عمومی زنان باردار منطقه 4 تهران 100صفحه

بررسی رابطه بین فشار روانی و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دختر و پسر مقطعه متوسطه 90برگه

بررسی رابطه بین سبک های دلبستگی و انگیزه پیشرفت 45صفحه

بررسی رابطه بین خلاقیت و ویژگی های شخصیتی (درونگرایی و برونگرایی) بین دانش آموزان دختر مقطع متوسطه 80صفحه

بررسی رابطه بین پذیرش اجتماعی و ویژگی های شخصیتی در بین دانشجویان 85صفحه-110صفحه

بررسی رابطه بین امکانات رفاهی و افت تحصیلی در بین دانش آموزان شهر 125صفحه

بررسی رابطه بین افت تحصیلی فرزندان با والدین آنها 57صفحه

بررسی رابطه بین اعتیاد به اینترنت و سلامت روان بر اساس تست SCL-90-R در مراجعین به کافی نت 127صفحه

بررسی رابطه بین اختلالات روانی و مکانیزمهای دفاعی در دانشجویان 150صفحه

بررسی رابطه بازی های رایانه های خشن بر پرخاشگری دانش آموزان مقطع ابتدایی 75صفحه

بررسی رابطه استفاده بیش از حد از بازی های رایانه ای در افت تحصیلی دانش آموزان 80صفحه

بررسی خلاقیت دانش آموزان با نگرشهای فرزند پروری والدین در مدارس مقطع راهنمائی 140صفحه

بررسی حقوقی جرم قاچاق کالا 68صفحه

بررسی چگونگی تاثیر فناوری اطلاعات در فرآیند برنامه ریزی استراتژیک گروه صنعتی نیرو محرکه 160صفحه

بررسی تعیین اثر سه روش بیش تمرینی بر سیستم ایمنی بدن مردان ماهر کاراته کار 80صفحه

بررسی تاثیرات مشاوره گروهی والدین به شیوه شناختی رفتاری درکاهش نشانه‌های اضطراب کودکان 187 صفحه

بررسی تاثیر ورزش برسلامت روان در زنان دانشجوی ورزشکار و غیرورزشکار 65صفحه

بررسی تأثیر نگرشهای صمیمانه والدین بر تأیید و عزت نفس فرزندان مقطع سوم دبیرستان 72صفحه

بررسی تأثیر ناکامی در میزان پرخاشگری بین دانش آموزان دختر و پسر مقطع ابتدایی 95صفحه

بررسی تأثیر میزان تحصیلات بر ملاکهای ازدواج در بین دانشجویان 170صفحه

بررسی تأثیر موسیقی در کاهش اضطراب و دلهره 70صفحه

بررسی تأثیر معلولیت جسمی- حرکتی نوجوانان دختر 19-13 سال شهر تهران بر خلاقیت آنها 105صفحه

بررسی تاثیر کلاس‌های آمادگی دوران بارداری بر کاهش افسردگی پس از زایمان زنان ساکن تهران 150صفحه

بررسی تأثیر سبکهای فرزند پروری والدین بر میزان خلاقیت کودکان 120 صفحه

بررسی تاثیر زنگ ورزش بر روی سلامت روانی دانش آموزان مقطع پنجم ابتدایی 100صفحه
بررسی تأثیر رضایت شغلی و استفاده بهینه از زمان در کارمندان استانداری زنجان

بررسی تاثیر رسانه های خارج از کشور بر علاقه جوانان 20 الی 30 سال به پان ترکیسم در شهرستان اردبیل 70 صفحه

بررسی تاثیر پدر و مادر بر خلق خوی کودکان که در م نزل هستند و کودکان مهد کودک 89 صفحه

بررسی تأثیر بدرفتاری والدین بر عزت نفس دانش آموزان مقطع راهنمایی

بررسی تأثیر بازی های رایانه ای بر روی پرخاشگری کودکان از دیدگاه والدین 62صفحه

بررسی تاثیر آموزش مهارت های زندگی بر عزت نفس، سازگاری اجتماعی، پیشرفت تحصیلی 145صفحه

بررسی تأثیر آموزش راهبردهای حل مسأله در پیشرفت ریاضی و بهبود نگرش نسبت به درس ریاضیات در دانش‌آموزان 114صفحه

بررسی تأثیر آموزش حل مسئله بر میزان حرمت خود نوجوانان دارای مشکلات رفتاری ارتباطی سنین 12 تا 13 ساله 34صفحه

بررسی تاثیر اضطراب در یادگیری دانش آموزان تیزهوش و عادی 73 صفحه

بررسی پایبندی دانشجویان دانشگاه آزاد به دین 110صفحه

بررسی بین میزان افسردگی امدادگران مرد هلال احمر با سابقه فعالیت امدادی آنها 100صفحه

بررسی بهداشت روانی بیماران سرطانی شیمی درمانی شده بیمارستان امام حسین (ع) تهران 40صفحه

بررسی باورها و اعتقادات از زایمان تا 7 سالگی کودک 80 صفحه

بررسی افسردگی بین مردان بازنشسته و شاغل 65صفحه

بررسی اضطراب و افسردگی در بین معلمان مدارس 134 صفحه

بررسی ارتباط هوش هیجانی و شادکامی در نوجوانان 82صفحه

بررسی ارتباط میان رضایت زناشویی و هوش همسران

بررسی ارتباط بین نیم رخ روانی و عود بیماری اعتیاد 35صفحه

بررسی اختلال شخصفحهیت ضد اجتماعی میان نوجوانان والد دار و بدون والد 40صفحه

بررسی اثر بخش آموزشی مهارتهای اعتبارتی بر سلامت روان شناسی دانش 210صفحه

بررسی همبستگی بین اختلافات خانوادگی و افت تحصیلی

بررسی وضعیت اجتماعی و اقتصادی زنان سرپرست خانوار 60صفحه

بررسی و شناخت عوامل موثر بر میزان اثربخشی استفاده از سیستم آموزش مجازی در دانشگاه آزاد 130صفحه

بررسی نقش قرآن و تأثیر آن در زندگی فردی و اجتماعی 180صفحه

بررسی نقش رسانه های جمعی و تاثیر آن بر فرهنگ جامعه 30صفحه

بررسی نقش ایثار در منابع اسلامی و تأثیر آن در تکامل فرد و اجتماع ۱۷۵صفحه

بررسی نظرات کارشناسان ذیربط با اعتیاد در مورد نقش نظام مدیریت اطلاعات به هروئین در پیشگیری و درمان آن 45صفحه

بررسی ناهنجاریهای مادر زادی 50صفحه

بررسی میزان فرسودگی بین مشاوران ناحیه 4 شیراز

بررسی میزان عزت نفس کارمندان مجرد و متاهل بیمارستان حکیم

بررسی میزان تحمل استرس بین دانشجویان پسر و دختر 85صفحه

بررسی مقایسه ای شاخص (Berg ) در بیماران سکته مغزی وافراد سالم

بررسی مشکلات دورانی نوجوانی و جوانی 50صفحه

بررسی کارآفرینی دانشجویان دانشکده مدیریت دانشگاه تهران 60صفحه

بررسی عوامل موثر در ارتقاء و بهره وری نیروی انسانی در بخش صنعت (کارخانجات خودرو سازی) 80صفحه

بررسی عوامل تاثیر زیستی در بروز سوء مصفحهرف مواد ۱۴۵صفحه

بررسی علل و عوامل اجتماعی و عاطفی در گرایش به اعتیاد در بین جوانان 90صفحه

بررسی علل فرار دختران 80صفحه

بررسی علل فرار دختران 55صفحه

بررسی علل فرار دختران 15 – 18 سال از خانه 170صفحه

بررسی علل پرخاشگری در نوجوانان 70صفحه

بررسی علل بزهکاری در نوجوانان دختر و پسر 200صفحه

بررسی علل افسردگی در زنان 65-25 سال

بررسی علل افت تحصیلی از دیدگاه معلمان و راه های مقابله با آن در مدارس دخترانه متوسطه 100 برگه

بررسی سنجش خلاقیت کارشناسی و بررسی نگرش آنان در مورد تأثیر دوره تحصیل دانشگاهی بر رشد خلاقیتشان ۲۱۹صفحه

بررسی سلامت روانی کارکنان بهزیستی شهر نیشابور ۱۰۰صفحه

بررسی سبکهای حل مساله و شیوه های مقابل افراد وابسته به مواد مخدر و مقایسه آن با افراد غیر معتاد 90صفحه

بررسی رفتارهای معلم با انگیزه در میزان یادگیری دانش آموزان

بررسی رضایت شغلی و سلامت معلمان و کارکنان مدرسه مقطع ابتدایی50صفحه

بررسی راهکارهای پیشگیری از اعتیاد در دانش آموزان پیش دانشگاهی 50صفحه

بررسی رابطه‌ی هوش منطقی و هوش هیجانی و اثر آن بر پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان نخبه 109صفحه

بررسی رابطه هوش هیجانی و رضایت زناشویی زنان متاهل 70صفحه

بررسی رابطه عزت نفس با پرخاشگری در دانش آموزان 105صفحه

بررسی رابطه سندرم پیش از قاعدگی با پرخاشگری در دانشجویان دختر 70برگه
بررسی رابطه رنگ با تیپ شخصیتی در بین دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی 90صفحه

بررسی رابطه حمایت اجتماعی با سلامت روانی در بین دانشجویان دانشگاه 50 برگه

بررسی رابطه بین عشق ورزی و رضایت مندی زناشویی 75صفحه

بررسی رابطه بازی های رایانه ای خشن بر پرخاشگری دانش آموزان مقطع راهنمایی 75صفحه

بررسی رابطه اضطراب و انگیزه پیشرفت در بین دانشجویان دختر و پسر 80صفحه

بررسی دوستی های قبل از ازدواج و تاثیر آن در بهداشت زندگی زناشویی 90برگه

بررسی تعریف تحلیلی افراد تا چه میزان به تعریف اسمی واژه (باحجاب) نزدیک است ۹۰صفحه

بررسی تربیت بدنی و نقش آن در پیشرفت تحصلی 85صفحه

بررسی تحلیل کلام 75صفحه

بررسی تأثیر مشاوره گروهی به شیوه مراجع محوری در تغییر خودپنداره نوجوانان بزهکار 70صفحه

بررسی تأثیر مشاوره گروهی با رویکرد تحلیل رفتار متقابل بر سازگاری دانش آموزان دختر 85 صفحه

بررسی تأثیر در افزایش سود انباشته بر میزان تغییرات سود قبل از بهره و مالیات سال بعد شرکت های 25صفحه

بررسی تأثیر استفاده از وسایل کمک آموزشی 80صفحه

بررسی پذیرش تکنیکهای کنترل رفتاری از سوی والدین مراجعه کننده به بخش کودکان دانشکده دندانپزشکی قزوین 70 صفحه

بررسی انواع و میزان اختلالات رفتاری در بین دانش آموزان دختر و پسر 95صفحه

بررسی امکانات و مشکلات تحصیلی دانش آموزان مقطع ابتدایی مناطق روستایی شهرستان فریدون شهر 150 صفحه

بررسی الگوی سنی ازدواج در ایران و برآورد وضعیت آن در سالهای آینده 28صفحه

بررسی افسردگی در زنان 50صفحه

بررسی ارتباط ویژگیهای شخصی باتعهد سازمانی کارکنان دانشگاه تربیت معلم سبزوار 105صفحه

بررسی ارتباط بین مصرف خصوصی و مخارج دولت طی سه دهه اخیر در ایران 62صفحه

بررسی اثرات درمان با کورتیکواسترئید خوراکی روی پارامترهای اسپیرومتری در بیماری انسدادی مزمن ریوی 68صفحه

بحران هویت در جوانی 63 صفحه

آیا بین تیپ های شخصیتی (درون گرا- برون گرا) و فرسودگی شغلی ارتباطی وجود دارد یا خیر 82 صفحه

آگاهی مدیران آموزش و پرورش و موفقیت آنها 105 صفحه

آشنایی با دانش آموزان استثنایی 135 صفحه

آشنایی با تعمیق باورهای مذهبی و دینی و نقش آن در نهادینه کردن عدالت اجتماعی 90صفحه

افسردگی ما بین دو گروه افراد ورزشکار و غیر ورزشکار 50 صفحه

افزایش رضایت زناشویی زنان خوابگاههای دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبائی 126 صفحه

ارزیابی فرهنگ نماز و اثرات دنیوی و اخروی آن بر افراد 140صفحه

ارزیابی عوامل استرس زای شغلی مدیران آموزش مدارس متوسطه 115صفحه

اثربخشی درمان بر اساس رویکرد تحلیل رفتار متقابل بر کاهش باورهای غیرمنطقی زنان متأهل 118 صفحه

اثرات وعوامل مؤثر بر طلاق در خانواده های شهرستان نیشابور 80 صفحه

اثرات درمان نوروسایکولوژی در کارآمدی خواندن دانش‌آموزان مبتلا به نارسا خوانی تحولی 280 صفحه

نیاز سنجی کارکنان اطلاعات استان خراسان رضوی 45 صفحه

نقش بازی در پرورش خلاقیت کودکان 45صفحه

نقد و بررسی رمان سووشون 320صفحه

مکانیسم های دفاعی ـ روانی 160صفحه

مقایسه هوش هیجانی و جرأت ورزی در دانش‌آموزان دختر و پسر نابینا و عادی 47صفحه

مقایسه سازگاری اجتماعی مادران کودکان عقب مانده ذهنی آموزش پذیر با مادران کودکان عادی 107صفحه

مقایسه تاثیر سبکهای مدیریت کلاس بر روی رشد فراشناخت دانش آموزان دختر پایه چهارم ابتدایی ناحیه 7 شهر مشهد 127صفحه

مقایسه تاثیر الگوی مبتنی بر روش مشارکتی و الگوی مبتنی بر روش یادگیری انفرادی 160صفحه

مقایسه میزان هیجان خواهی دانشجویان متأهل و مجرد 45صفحه

مقایسه میزان افسردگی درزنان شاغل و غیر شاغل در شهرستان بجنورد 70صفحه

مقایسه خود پنداره نوجوان بزهکار با نوجوانان غیر بزهکار 90صفحه

مددکاری 80صفحه

مبانی شهادت زنان در اسلام 140صفحه

کاربرد رایانه در ایجاد و رشد خلاقیت 90صفحه

فناوری اطلاعات در برنامه های آموزشی و بررسی روش های مؤثر کاربرد رایانه در ایجاد و رشد خلاقیت 90صفحه

علل گرایش جوانان و نوجوانان به قرص های روان گردان 40صفحه

علل فرار نوجوانان از خانه 65صفحه

طراحی شاخصفحه های ارزیابی اقتصادی بخش بهداشت 30صفحه

شناسایی نیازهای آموزشی و ترویجی توتون کاران استان کردستان 60صفحه

سنجش خلاقیت دانشجویان کارشناسی سه رشته علوم تربیتی،مشاوره وراهنمایی و روان‌شناسی 220صفحه

روشهای ایجاد ارتباط موثر با کودکان کار و خیابانی 100صفحه

روش تحقیق وجود یا عدم وجود رابطه بین سبک زندگی و آرامش روانی 40صفحه

روش تحقیق علل گرایش جوانان به مصرف مواد مخدر 106صفحه

روش تحقیق تاثیر تبلیغات بر میزان فروش محصولات 22صفحه

روش تحقیق و پروپوزال مدیریت – بهره وری 160صفحه

روش تحقیق مدیریت آموزشی 140صفحه

روش تحقیق بررسی ارتباط بین نیمرخ روانی و عود بیماری اعتیاد 37صفحه

روش تحقیق بررسی نحوه گذراندن اوقات فراغت ۲۴صفحه

روابط بین والدین و فرزندان و تأثیر آن در تربیت 78صفحه

راه های رسوخ مُدهای غیر متعارف بر جامعه 100صفحه

راه های ایجاد علاقه به پوشش اسلامی 45صفحه

رابطه بین سخت رویی و ناامیدی بین دانشجویان رشته کشاورزی و روانشناسی 85صفحه

رابطه باورهای دینی و تربیت فرزندان 95صفحه

حجاب و بررسی روند حجاب در جامعه امروزی 90صفحه

تعیین کیفیت خدمت رسانی از طریق به کارگیری مدل servqual در مرکز آموزشی درمانی کوثر 50صفحه

تعیین الگوی کشت بهینه، مقایسه الگوی موجود با الگوی بهینه ۸۰ صفحه

تاثیر جو عاطفی خانواده براعتماد به نفس فرزندان 80صفحه

تاثیر تلویزیون بر رفتار کودکان و جوانان 100صفحه

تأثیر اسباب بازی در بهبود کودکان پیش دبستانی بستر ی در بیمارستان 200صفحه

پرورش تدریجی روان کودک 75صفحه

پایان نامه کودکان بیش‌فعال 100صفحه

پایان نامه عوامل موثر بر ترک اعتیاد 60صفحه

پایان نامه علل گرایش جوانان به اعتیاد 70صفحه

پایان نامه بررسی رابطه بین سبک های حل مساله بین دانشجویان افسرده و بهنجار 180صفحه

پایان نامه آموزش مفاهیم دینی به کودکان (13-6) سال با تاکید بر نماز ، دعا و قرآن 50صفحه

پایان نامه تدریس در مقطع ابتدائی کودکان عقب مانده ذهنی 90صفحه

به بررسی عزت نفس بین زنان متأهل و مجرد

بررسی و مقایسه میزان افسردگی در بین دختران نوجوان و جوانان قشر فقیر و دختران نوجوان و جوان قشر غنی 67صفحه

بررسی و مقایسه عزت ‌نفس بین جانبازان 50 درصفحهد به بالا و افراد عادی 140صفحه

بررسی و مقایسه خلاقیت کودکان اجتماعی و انزواطلب حدود سنی 8 سال 95برگه

بررسی و مقایسه بین خودپنداره دانشجویان دختر و پسر دانشگاه آزاد 80برگه

بررسی و کنترل آلودگی صدا در شرکت صنایع تیغ ‌ایران (لامیران) 75صفحه

بررسی و شناخت عوامل مؤثر در گرایش نوجوانان به فرهنگ بیگانه بین دانش آموزان دختر و پسر دوره دبیرستان 80صفحه

بررسی نقش ارزیابی عملکرد در افزایش کار آیی کارکنان پارت سازان 70صفحه1

بررسی میزان وقوع استفاده از اینترنت توسط دانشجویان 84برگه

بررسی میزان تأثیر سطح سواد والدین بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دختر مقطع راهنمایی شهرستان بجنورد 52صفحه

بررسی میزان تأثیر اردوهای تربیتی ـ آموزشی بر رشد شخصیت دانش آموزان 90برگه

بررسی میزان آشنایی معلمان علوم تجربی سال چهارم ابتدایی با اهداف درس علوم و رابطه آن با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان 70صفحه

بررسی موانع بهره گیری از تکنولوژی آموزشی در فرایند تدریس و یادگیری 100صفحه

بررسی مقایسه هوش هیجانی زنان و مردان کارمند 70برگه
بررسی مقایسه میزان عزت نفس افراد عادی و افراد دارای هراس اجتماعی 50صفحه

بررسی مقایسه ای هوش و هیجان کودکان عادی و کودکان کار و خیابان 50صفحه

بررسی مشکلات زندانیان زن پس از آزادی از زندان 140صفحه

بررسی مزیت نسبی در تولید و صادرات فرش دستباف ایران 360صفحه

بررسی مردم شناسی طرح ها و نقوش لباس ها و بافته های ساسانی 100صفحه

بررسی کارآمدی بازی درمانی رفتاری – شناختی بر کاهش نشانه های پرخاشگری کودکان پسر 11-8 ساله مبتلا به اختلال سلوک 100صفحه

بررسی فراوانی افسردگی در بیماران مبتلا به دیس پپسی مراجعه کننده به درمانگاه 60صفحه