تحلیل اجتماعی مصرف نمایشی در بین زنان شاغل و خانه دار شهرستان بوکان

۲-۶- مدل نظری تحقیق ۴۰

۲-۷- سوالات پژوهش ۴۱

۲-۷-۱- سوالات فرعی پژوهش ۴۱

۲-۷-۲-  فرضیه‌های پژوهش ۴۲

فصل سوم: روش شناسی

۳-۱- مقدمه ۴۵

۳-۲- جامعه آماری و حجم نمونه ۴۵

۳-۳- شیوه نمونه‌گیری ۴۶

۳-۴- واحد نمونه ۴۸

۳-۵- واحد تحلیل ۴۸

۳-۶- تعریف نظری و عملیاتی مفاهیم ۴۸

۳-۷- تعریف عملیاتی متفیرها ۴۸

۳-۸- تعریف مصرف و مصرف نمایشی ۴۸

۳-۸- ۱- تعریف متغیر مستقل ۵۱

۳-۸-۲- دینداری ۵۱

۳-۸-۳- میزان استفاده از رسانه ۵۲

۳-۸-۴- علاقه به جلب توجه ۵۲

۳-۸-۵-  انگیزه­ی تمایز ۵۳

۳-۸-۶-  سرمایه‌ی  اقتصادی ۵۳

۳-۸-۷-  سرمایه‌ی  اجتماعی ۵۴

۳-۸-۸- سرمایه‌ی  فرهنگی ۵۵

۳-۸-۹-  (طبقه) پایگاه اقتصادی_ اجتماعی ۵۶

۳-۹- اعتبار و روایی ۵۷

۳-۱۰-۱-  تحلیل عاملی دینداری ۵۸

۳-۱۰-۲ تحلیل عاملی علاقه به جلب توجه و انگیزه تمایز ۵۹

۳-۱۰-۳ تحلیل عاملی سرمایه اجتماعی ۶۰

۳-۱۰-۴ تحلیل عاملی سرمایه فرهنگی ۶۱

۳-۱۰-۵ تحلیل عاملی مصرف نمایشی ۶۱

۳-۱۱- روش تحقیق و ابزار گردآوری داده‌ها ۶۲

۳-۱۲- تجزیه و تحلیل داده‌ها ۶۳

فصل چهارم: یافته‌های تحقیق

۴-۱-  مقدمه ۶۷

۴-۲- توصیف متغیرهای زمینه ای تحقیق ۶۸

۴-۲-۱- توزیع پاسخگویان برحسب سن و وضعیت تأهل ۶۸

۴-۲-۲- شاخص اشتغال در بین پاسخگویان ۶۹

۴-۲-۳- توزیع پاسخگویان بر حسب مشخصات اقتصادی- اجتماعی   ۶۹

۴-۲-۴- شاخص درآمد و هزینه میان زنان شاغل و خانه دار ۷۰

۴-۲-۵- شاخص وضعیت اقتصادی- اجتماعی زنان شاغل و خانه دار   ۷۱

۴-۲-۶-  شاخص دینداری در بین زنان ۷۲

۴-۲-۷- شاخص طبقه در بین زنان ۷۲

۴-۲-۸-  میزان استفاده از رسانه ۷۳

۴-۲-۹- شاخص علاقه به جلب توجه در بین زنان شاغل و خانه دار   ۷۳

۴-۲-۱۰-  شاخص انگیزه‌ی تمایز در زنان شاغل و خانه دار ۷۴

۴-۲-۱۱- شاخص سرمایه‌ی اقتصادی در بین زنان شاغل و خانه دار   ۷۴

۴-۲-۱۲-  شاخص سرمایه‌ی اجتماعی در بین زنان شاغل و خانه دار   ۷۵

۴-۲-۱۳-  شاخص سرمایه‌ی فرهنگی در بین زنان شاغل و خانه دار   ۷۵

۴-۲-۱۴- آزمون t برای بررسی رابطه بین متغیرهای مستقل و شغل   ۷۶

۴-۲-۱۵- ابعاد مصرف نمایشی در بین زنان شاغل و خانه دار   ۷۷

۴-۳-  آمار استنباطی ۸۱

۴-۳-۱) فرضیه اول ۸۱

۴-۳-۱-۱- دینداری و انگیزهی تمایز ۸۱

مطلب دیگر :

۴-۳-۱-۲- ارتباط انگیزه‌ی تمایز با مصرف نمایشی ۸۲

۴-۳-۱-۳- ارتباط دینداری با مصرف نمایشی ۸۳

۴-۳-۲ ) فرضیه دوم. ۸۴

۴-۳-۲-۱- ارتباط طبقه و انگیزه ی تمایز ۸۴

۴-۳-۲-۲- ارتباط طبقه و مصرف نمایشی ۸۵

۴-۳-۳) فرضیه سوم : ۸۶

۴-۳-۳-۱- ارتباط میزان استفاده از رسانه و انگیزه‌ی تمایز   ۸۶

۴-۳-۳-۲- ارتباط بین میزان استفاده از رسانه و مصرف نمایشی   ۸۷

۴-۳-۴) فرضیه چهارم. ۸۸

۴-۳-۵) فرضیه پنجم ۸۹

۴-۳-۶) فرضیه ششم ۹۰

۴-۳-۷- فرضیه هفتم ۹۱

۴-۸- استفاده از تحلیل مسیر به منظور اثبات عوامل شناسایی شده ۹۲

۴-۹- تحلیل مدل تجربی ۹۳

فصل پنجم: نتیجه گیری

۵-۱) مقدمه ۹۹

۵-۲) خلاصه‌ی یافته ها ۱۰۰

۵-۳- نتیجه‌گیری ۱۰۴

۵-۴- محدودیت‌های تحقیق ۱۰۵

۵-۵- پیشنهادات ۱۰۵

منابع فارسی ۱۱۱

منابع لاتین ۱۱۷

۱-۱     مقدمه

هرچند که بحث مصرف و سنجش آن از دیرباز مورد توجه جامعه­شناسان قرار گرفته است اما در دهه­های اخیر و با اولویت یافتن الگوهای صحیح مصرف در جامعه­ ایرانی و نام­گذاری سال۸۸ به اصلاح الگوی مصرف و سال­های پس از آن ، حکایت از این واقعیت دارد که مصرف به ویژه مصرف بی­رویه و تجملی به مبحث اساسی در جامعه­ ایران تبدیل شده است. یکی از خصیصه­های بنیادین انسان نیازمند بودن و بر همین اساس مصرف کننده بودن است. این موجود برای تداوم حیات خویش نیازمند مصرف کالاها و خدماتی است که نیازهای اولیه­ی او را برآورده سازد. بنابراین نیاز و مصرف همراهان همیشگی انسان­ها در طول تاریخ بشر بوده اند.

اما امروزه مصرف و نیاز از هم فاصله گرفته­اند و شکافی بین آنها به وجود آمده است به نحوی که دیگر مصرف انسانی مطابق با نیازهای انسانی نیست، بلکه مصرف چیزی بیش از آن است، و این شکاف را مصرف­گرایی پر کرده است. مصرف در پایان قرن بیستم به واقعیتی چند بعدی تبدیل شده که در کنار ابعاد و الزامات اقتصادی، معانی فرهنگی و الزامات اجتماعی بسیاری را با خود دارد (باکاک، ۱۹۹۳: ۳).

یکی از ویژگی‌های انسان‌ها در طول حیات بشری رفتار مصرفی آنهاست. هر فردی برای آنکه به حیات فردی و اجتماعی خود ادامه دهد، لازم است در حوزه‌های گوناگون زندگی مقداری از تولیدات بشری را مصرف کند. مصرف ابعاد گوناگونی را در بر گرفته و تمامی ‌مظاهر مادی و معنوی تولیدات بشری را شامل می‌شود.

رفتارهای مصرفی انسان‌ها، از یکسو بر جنبه‌های گوناگون زندگی اقتصادی و اجتماعی آنها تأثیر گذاشته و از سوی دیگر، تحت‌تأثیر عوامل گوناگونی قرار دارد. میزان و نوع مصرف می‌تواند بیانگر مسائلی چون سبک زندگی، طبقه و حتی نوع نگرش افراد باشد و از سوی دیگر، مصرف­گرایی با نمادها و علائم خاص خود امروز نمایانگر سبک­زندگی، تمایلات، تفکرات و آیده­آل­ها و به مثابه بازنمایی کننده­ هویت عاملان آن، کارکردهای جدیدی یافته است. در عصر حاضر انسان­ها تمایل دارند که کیستی خود را با کالاها و خدماتی که مصرف می­ کنند یا گوناگونی و تنوع مصرف، به خصوص مصرف کالاها یا خدماتی که نام و مارک مشهور دارند معرفی کنند (موحدو دیگران، ۱۳۸۹: ۸).

بنابراین مصرف­گرایی، ضامن چیزی جز نیاز‌های کاذبی نیست که در خدمت صنایع و کشورهای صنعتی قرار گیرد. البته انسان خود نیز از لحاظ روانی برای راحت طلبی، تجمل پرستی و حتی متمایز کردن خویش از افراد دیگر با در اختیار گرفتن کالاها و خدمات بیشتر آمادگی دارد تا بدین وسیله بین خود و سایر گروه‌های جامعه شکافی را به وجود آورد و از این شکاف برای تثبیت وضعیت اجتماعی خود استفاده کند.

زمانی مصرف­گرایی پدیده­ای مخصوص جوامع پیشرفته­ی صنعتی و غرب بود، اما امروزه به مدد گسترش رسانه­ های ارتباط جمعی که در بیشتر جوامع در جهت منافع نظام سرمایه­داری فعالیت می‌کنند، ­پدیده­ای جهانی گشته است. رسانه­ های ارتباط جمعی امروزه نقش بسیار مهمی در شکل دادن به ارزش­ها و نگرش­ها و تمایلات مردم در جامعه­ معاصر دارند. پیام­های رسانه­ای می­توانند ارزش­های جدیدی را ایجاد کنند، کاربردهای آن را به نحو اغراق­آمیز نشان دهند و محیطی فرهنگی را برای به کارگیری آن توسط افراد جامعه ایجاد کنند (اینگلهارت، ۱۹۹۰: ۶۷). بنابراین رسانه ­ها توانسته ­اند توزیع کننده­ ارزش­های مصرف در بین جوامع باشند.

۱-۲ تعریف مساله و بیان نکات اصلی

مصرف از جمله مفاهیمی است که در چند دهه­ی اخیر در ادبیات علوم اجتماعی، گسترش زیادی داشته است. به همین دلیل محققان از دیدگاه­های گوناگون به آن نگریسته­اند و به تبیین و توضیح، تغییر، تبعات و تأثیرات آن پرداخته­اند. در این میان، برخی از جنبه­ جامعه ­شناسی و اقتصادی به این موضوع نگریسته­اند. مصرف در اصطلاح اقتصادی عبارت است از «ارزش پولی کالاها و خدماتی که از سوی افراد خریداری و تهیه می‌شود»­­ (اخوی،۱۳۸۰: ۱۵۱). به عبارت ساده، مصرف، یعنی بهره­ گیری از چیزی برای برآورده کردن یک یا چند نیاز ساده. بنابراین، شناخت شیوه ­های درست مصرف و رعایت آن و آشنایی با راه­های درست استفاده از سرمایه و ابزار کار و لوازم زندگی، از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. مصرف که از آن به واژه­ی”استهلاک” نیز تعبیر شده، «فرایندی است که در آن ارزش استفاده چه به‌ صورت تبدیل آن در فرایند تولید (مصرف تولیدی) و چه به‌صورت استفاده­ی ناب و ساده­ی آن در هنگام مالکیت برای ارضاء نیازها (مصرف مصرفی یا مصرف نهایی)، از بین می‌رود» (رزاقی،۱۳۷۴: ۳۵).  از آن‌جایی‌که این فرایند، در واقع همان عمل افراد برای استفاده از کالا یا تولید آن است؛ علاوه‌ بر محسوب شدن به‌عنوان یک فعالیت اقتصادی، یک مقوله­ی اجتماعی و فرهنگی قلمداد شده و یک مرام و خواست فرهنگی و اجتماعی به‌شمار می‌رود که حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی را نیز در برمی­گیرد. این فرایند در دوره‌های مختلف انقلاب صنعتی، فرهنگ‌های گوناگونی به‌خود گرفت و در هر دوره، براساس امکانات تولید صنعتی، فرهنگ مصرفی ویژه‌ای شکل گرفت و نظریه‌های اقتصادی مناسب آن پدیدار گردید؛ تا اینکه در قرن بیستم، فرهنگ مصرف‌گرایی مطابق نیاز جامعه سرمایه‌داری به مصرف بیشتر (که در اثر تولید انبوه به‌وجود آمده بود)، در غرب ظاهر شد و به‌تدریج دامنه­ی آن به کشورهای در حال توسعه و جهان سومی گسترش یافت. جامعه‌ای که این فرهنگ بر آن حاکم گردد، همان جامعه­ مصرفی خواهد شد؛ که در آن، بنا به نظر بودریار، «مصرف مبتنی بر خواست، مطرح می‌شود؛ نه صرفاً مبتنی بر نیاز، یعنی مصرف با میل آمیخته می‌شود و سلیقه و میل افراد در جامعه، بر نوع آن تأثیر می‌گذارد» (بهار،۱۳۸۶: ۱۶۹). در جامعه‌ای که شعار خرید و مصرف بیشتر رواج می‌یابد، مصرف‌گرایی، به ‌نوعی وجهه اجتماعی و نه به یک نیاز ضروری تبدیل می‌شود؛ بلکه گاه به‌عنوان «تمایز یک گروه از گروه دیگر یا به‌عنوان بیان یک منزلت اجتماعی» خواهد بود(همان: ۱۷۰). پس مصرف در ایجاد سبک زندگی و الگوی مصرف در بین افراد نقش مؤثری دارد.

در فرهنگ لغت، الگوی مصرف علت رفتاری است که مصرف ­کننده در یک برهه­ی زمانی از خود نشان می­دهد و بیانگر تأثیرپذیری از عوامل متعدد است که الگوی مصرف نام دارد. الگوی مصرف در هر جامعه عبارت است از آن نوع چهارچوب مصرفی که اکثریت افراد جامعه هنگام مصرف از آن الگو تبعیت کرده و شکل و میزان مصرف خود را بر آن منطبق می­سازند. الگوی مصرف مطلوب عبارتست از مطلوب­ترین روش مصرف در جامعه به عبارت دیگر انطباق الگوی مصرف جامعه با موازین دینی، عقلی و منطقی به طوری که در آن حد کمی و کیفی مصرف، بهینه و مبتنی بر منافع فردی و جمعی باشد. در حقیقت فهم الگوی مصرف در جامعه­ جدید به فهم نگرش و افق­های ذهنی انسان مدرن وابسته است.

نقش زنان در مصرف از این جهت اهمیت دارد که زنان با توجه به نقش مادری در خانواده، از اصلی‌ترین عناصر فرایند جامعه‌پذیری فرزندان و نسل آینده­ی جامعه هستند و بر نحوه­ی مصرف و سبک زندگی نسل‌های آتی جامعه تأثیرگذارند. در کشور ما نیز برای دستیابی به دستاوردهای دنیای امروز دگرگونی­هایی در گستره­ی اجتماع رخ داده که بازتاب عمیق آن، نقش برجسته­ی زنان در دنیای اشتغال است (توسلی،۱۳۸۷: ۵۶). در دهه‌های اخیر، زنان که هم حضور بیشتری در عرصه‌های شغلی و تحصیلی یافته‌اند و هم در اثر تغییر سبک زندگی غالباً مسئولیت خرید و تهیه اقلام مصرفی خانواده‌ها را برعهده گرفته‌اند، بیشتر مخاطب تبلیغات مصرفی شده ­اند و نحوه­ی حضور و الگوهای ارزشی و نگرشی و رفتاری آنها تأثیرات فردی و اجتماعی مهم‌تری بر جای گذارده است. (رفعت جاه،۱۳۸۶: ۸- ۱۳۷).

Be the first to comment

Leave a Reply

ایمیل شما نمایش داده نخواهد شد


*