حقوق جنسی زوجین از دیدگاه فریقین- قسمت ۱۲

– آیه شریفه:« نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنَّى شِئْتُم وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُم‏».[۳۱۶] زنان شما، محل بذرافشانى شما هستند پس هر زمان که بخواهید، مى‏توانید با آنها آمیزش کنید. و (سعى نمائید از این فرصت بهره گرفته، با پرورش فرزندان صالح) اثر نیکى براى خود، از پیش بفرستید. فخر رازی می گوید: (أی وقت شئتم من أوقات الحل: یعنی إذا لم تکن أجنبیه، أو محرمه، أو صائمه، أو حائضا)[۳۱۷]، جمله «أَنَّى شِئْتُمْ » یعنی در هر وقت که خواستید از اوقات حل(یعنی وقتی اجنبی، محرم یا صائم یا حائض نباشد) می توانید به سراغ همسرتان بروید. همچنین سیوطی ذیل این آیه در تفسیرش می گوید: رسول خدا(ص) فرمود:(ائْتِهَا عَلَی کُلِّ حَالٍ إذَا کَانَ فِی الْفَرْجِ)[۳۱۸] به هر کیفیّت و به هر صورتی میخواهی میتوانی با ایشان در آمیزی، مشروط به آنکه در خصوص فرج باشد(نه در دبر). به این ترتیب این آیه به مرد اجازه استمتاع کامل داده است.

۳-۱-۳-۱-۲ روایت

– قول النبی(ص): «کل ما یلهو به الرجل المسلم باطل إلا رمیه بقوسه ، و تأدیبه فرسه ،و ملاعبته اهله»[۳۱۹]پیامبر گرامی اسلام (ص) فرمودند: هر لهوی برای مسلمان باطل است مگر در سه مورد: ۱٫ تیراندازی ۲٫ تربیت و رام کردن اسب ۳٫ ملاعبت و بازی با همسرش این سه امر درست هستند. پرواضح است که ملاعبت همراه با استمتاع است، بنابراین حق استمتاع از این حدیث اثبات می شود.
– قول النبی(ص):« فی بضع أحدکم صدقه»[۳۲۰] پیامبر (ص) می فرماید: همبستری با زن نوعی صدقه دادن است. لذا اصحاب سوال کردند چنانچه یکی از ما شهوت خودرا بر آورده بسازد در آن اجر و ثواب هست. حضرت فرمود:« أرأیتم لو وضعها فی حرام أکان علیه وزر ؟ قالوا : بلى قال : فکذلک إذا وضعها فی حلال کان له أجر»[۳۲۱] آیا اگرقضای شهوت خودرا در حرام می نهادید وزر و گناهی بر شما نبود؟ اصحاب گفتند بله، حضرت فرمود: همینطور است اگر آن را در حلال بنهد دارای ثواب خواهد بود.
اسلام پاسخ دادن به غریزه جنسی را جزء حقوق و و ظایف هر یک از زوجین می داند و قوانین شریعت تا آن اندازه به روابط جنسی میان زوجین اهمیت قائل شده است که آن را عبادت و تقرّب جستن به پروردگار به شمار آورده است. بر این مبنا بهترین دلیل برای حق استمتاع همین است که نه تنها استمتاع زوجین از همدیگر مباح است، بلکه نوعی عبادت هم محسوب می شود.

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت jemo.ir موجود است

۳-۱-۳-۲ استمتاع حرام

استمتاع به نحو آمیزش با زنی که در حال حیض و نفاس‌ باشد، حرام است[۳۲۲]. حنفی ها قائل به حرام بودن استمتاع از زن حائض بین ناف و زانو می باشند[۳۲۳]، مالک و شافعی آن را جایز نمی دانند.[۳۲۴] همچنین به اتفاق علمای عامه در حال احرام هر نوع استمتاع و مباشرت حرام است.[۳۲۵] چنانچه زن روزه واجب گرفته باشد نمی تواند با همسرش مباشرت کند[۳۲۶] و اگر در اعتکاف باشد، بنابر اجماع فقهاء عامه مباشرت حرام است واعتکاف باطل میشود .[۳۲۷] همچنین اگر مردی همسرش را لعان یا ظهار یا ایلاء کند نمی تواند از او استمتاع کند.[۳۲۸] همچنین استمتاع به صورت نزدیکی از پشت بنابر فتوای فقهای اهل سنّت حرام است.[۳۲۹] همچنین عده ای از علمای اهل سنّت افشای رابطه جنسی که بین زن وشوهر گذشته است را حرام می داند.[۳۳۰]

۳-۱-۴ حق مباشرت

قبلاً اشاره شد که دین مبین اسلام تا آن اندازه به روابط جنسی میان زوجین اهمیت قائل شده است که آن را عبادت می داند. بنابر مقتضای فطرت و عادت مرد طالب رابطه جنسی است و زن پیوسته مطلوب این موضوع ، زیرا علاقه و اشتیاق مرد به این موضوع بیشتر و صبر او در برابر مهار آن کمتر است. بنابراین بر زن واجب است که هر گاه شوهرش به او پیشنهاد همخوابی بدهد ، خواهش اورا پاسخ دهد ، مگر این‌که موانعی مانند: عذر شرعی یا بیماری وجود داشته باشد. قرآن کریم هم سفارش به نکاح و ازدواج میکند و می فرماید:(وَ أَنْکِحُوا الْأَیامى‏ مِنْکُمْ وَ الصَّالِحینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ)[۳۳۱] مردان و زنان بى‏همسر خود را همسر دهید، همچنین غلامان و کنیزان صالح و درستکارتان را اگر فقیر و تنگدست باشند، خداوند از فضل خود آنان را بى‏نیاز مى‏سازد خداوند گشایش‏دهنده و آگاه است. ابن کثیر در تفسیرش ذیل این آیه می گوید:(هذا أمر بالتزویج وقد ذهب طائفه من العلماء إلى وجوبه على کل من قدر علیه)[۳۳۲] این آیه به ازدواج کردن دستور می‌دهد، به همین دلیل تعدادی از علما بر این نظرند که ازدواج واجب است بر هر فردی که توان آن را داشته باشد. از طرفی نخستین منظور و مقصود از ازدواج، تولید نسل و تکثیر آن می باشد و این اصل است، که نکاح برای این وضع شده است.[۳۳۳] بنابراین مباشرت و نزدیکی حق زوجین است، و وظیفه ایست که به عهده هر یک از زوجین گذاشته شده و موظفند با قواعد و آداب مخصوص ، عمل زناشویی را انجام دهند.

۳-۱-۴-۱ ادله حق مباشرت

شکی در شرعی بودن مباشرت با همسر نیست تا آنجایی که عده ای از علمای عامّه آن را واجب می دانند. ابن قدامه می گوید: (الوطء واجب على الرجل إذا لم یکن له عذر)[۳۳۴] آمیزش با همسر بر مرد واجب است، اگر عذری نداشته باشد. ابن‌حزم گوید: (وفرض على الرجل أن یجامع امرأته التی هی زوجته وأدنى ذلک مره فی کل طهر إن قدر على ذلک وإلا فهو عاص لله تعالى)[۳۳۵] بر مرد فرض است در صورت توانایی حداقل یک مرتبه در هر دوره پاکی با همسرش آمیزش کند وگرنه مرتکب عصیان خدا می‌شود. ابن جزی می گوید:(الجماع واجب على الرجل للمرأه إذا انتفى العذر)[۳۳۶] بر مرد اقدام به آمیزش با همسرش واجب است هرگاه عذر قابل قبول نداشته باشد. حال به ادله ای از قرآن کریم و سنّت نبوی به صورت مختصر اشاره می گردد.

۳-۱-۴-۱-۱ قرآن

– آیه شریفه:« وَ الَّذینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ * إِلاَّ عَلى‏ أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومینَ»[۳۳۷] و آنها که دامان خود را (از آلوده‏شدن به بى‏عفتى)حفظ مى‏کنند و تنها آمیزش جنسى با همسران و کنیزانشان دارند، که در بهره‏گیرى از آنان ملامت نمى‏شوند. این آیه صریحا حکم مباشرت و زناشوئى با زوجه و کنیزانى که مالک تصرف در آنان میباشد را اعلام میکند و می فرماید: مومنین کسانی هستند که دامان خود را (از آلوده‏شدن به بى‏عفتى) حفظ مى‏کنند مگر در صورتی که با کسی ازدواج کرده و یا ملک یمینی در اختیار داشته باشند.[۳۳۸] بنابراین مباشرت با زن و کنیز حق زوج است.
– آیه شریفه:« نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنَّى شِئْتُم »[۳۳۹] زنان شما، محل بذرافشانى شما هستند پس هر زمان که بخواهید، مى‏توانید با آنها آمیزش کنید. زمخشری می گوید: (أنّ المأتى الذی أمرکم اللَّه به هو مکان الحرث… و دلاله على أنّ الغرض الأصیل فی الإتیان هو طلب النسل لا قضاء الشهوه. فلا تأتوهنّ إلا من المأتى الذی یتعلق به هذا الغرض)[۳۴۰] یعنی جایگاهی که خداوند فرمان داده که آمیزش در آن رواست، همان جایگاه کشت است و دلالت می کند بر اینکه هدف اصلی در آمیزش جنسی تولید نسل است، نه قضاء شهوت. پس از آنجا با زنان آمیزش کنید که برای همین هدف مقرّر شده است. فخر رازی می گوید: جمله «أَنَّى شِئْتُمْ » یعنی در هر وقت که خواستید (غیر از عذر شرعی) می توانید به سراغ همسرتان بروید.[۳۴۱] سیوطی می گوید: رسول خدا(ص) فرمود: به هر کیفیّت میتوانی با ایشان در آمیزی، مشروط به آنکه در خصوص فرج باشد(نه در دبر).[۳۴۲] با توجه به نص این آیه، روشن است که به مرد اجازه مباشرت را داده است تا هر زمانیکه خواست به سراغ همسر خود برود.
– آیه شریفه: «أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَهَ الصِّیامِ الرَّفَثُ إِلى‏ نِسائِکُمْ هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُن‏ »[۳۴۳]آمیزش جنسى با همسرانتان، در شبِ روزهایى که روزه مى‏گیرید، حلال است. آنها لباس شما هستند و شما لباس آنها (هر دو زینت هم و سبب حفظ یکدیگرید). زمخشری در کشّاف می گوید:(رفث) کنایه از جماع است که با زنان انجام میگیرد و در اینجا مجامعت با لفظ رفث به کار رفته که به معنای زشتی عمل آنهاست که قبل از مباح شدن انجام داده اند.[۳۴۴] چون در شبهای ماه رمضان آمیزش با زنان ممنوع بود و کسانیکه مرتکب این عمل شده اند در واقع در حق خویش خیانت کرده اند و کار زشتی را مرتکب شده اند. امّا بعد از این آیه مباشرت با زنان در شبهای ماه رمضان حلال شد و در ادامه این آیه خداون متعال می فرماید:« فَالْآنَ بَاشِرُوهُن»[۳۴۵] اکنون با آنها آمیزش کنید . با توجه به این آیه شریفه می توان جواز آمیزش در غیر شبهای رمضان را نیز استفاده نمود.

۳-۱-۴-۱-۲ سنّت

– قال رسول الله (ص): (یا عبد الله ألم أخبر أنک تصوم النهار وتقوم اللیل قلت بلى یا رسول الله قال فلا تفعل صم وأفطر وقم ونم فإن لجسدک علیک حقا وإن لعینک علیک حقا وإن لزوجک علیک حقا)[۳۴۶] از عبدالله بن عمر روایت شده که رسول خدا(ص) فرمود: «عبدالله شنیده‌ام همه روزها را روزه و بسیاری از اوقات شب را به نماز شب می‌پردازی؟ گفتم: بله صحیح است یا رسول الله (ص)،حضرت فرمود:این کار را مکن! گاهی برخی از روزها را روزه بگیر و برخی از روزها را از گرفتن روزه خودداری کن! و برخی از شب‌ها را نماز بخوان و شب‌هایی دیگر را استراحت کن. زیرا جسم و چشمان و همسرت هر کدام حق و حقوقی برعهده تو دارند و حق هر یک را به خوبی ادا کن». رسول خدا(ص) از این طریق خواستند که توجه مسلمانان را به مسئولیت خود در برابر تأمین نیازهای طبیعی خود و همسر جلب نمایند. ابن حجر عسقلانی در شرح حدیث می گوید:( لا ینبغی له أن یجهد بنفسه فی العباده حتى یضعف عن القیام بحقها من جماع)[۳۴۷] سزاوار نیست بر مرد که نفس خودش را توسط عبادت به زحمت بیندازد و نتواند حق همسرش را ازجمله آمیزش ادا کند.
– قال رسول الله(ص): (إذا الرجل دعا زوجته لحاجته فلتأته وإن کانت على التنور)[۳۴۸] «هرگاه مرد همسرش را برای نیازش فرا خواند، باید نزد او برود اگرچه بر تنور(مشغول پخت و پز) باشد. این حدیث نیز حق مباشرت زوج را می رساند و بر زوجه واجب است که به خواسته شوهر جواب دهد.
– عبدالله بن عمر روایت کرده است‌که پیامبر (ص) فرمود: (حق الزوج على زوجته ألا تمنعه نفسها، ولو کان على ظهر قتب وأن لا تصوم یوما واحدا إلا بإذنه، إلا لفریضه، فإن فعلت أثمت، ولم یتقبل منها)[۳۴۹] حق زوج بر همسرش آنست‌ که زن خود را دراختیار شوهر بگذارد حتی اگر برروی زین اسب باشد و نباید روزه مستحبی بگیرد مگربا اجازه او مگر روزه فریضه‌که درآن نیازی به اجازه او ندارد. اگر زن بدون اجازه او روزه سنت را بگیردگناه کار می‌گردد و از وی پذیرفته نمی‌شود. در روایات دیگر نیز آمده که زن بدون اجازه شوهر نباید روزه مستحبی بگیرد. شوکانی در نیل الأوطار می گوید: علّت این امر آن است که زوج حق استمتاع و مباشرت دارد و بر زوجه هم واجب است که فوراً پاسخ دهد و روزه گرفتن مانع از این استمتاع و مباشرت است.[۳۵۰]
– قال رسول الله(ص):(تزوّجوا الودود الولود فإنی مکاثر بکم الأمم)[۳۵۱] ‌با زنان مهربان و بچه‌‌زا ازدواج‌کنید ، زیرا در روز قیامت من باکثرت و فراوانی شما، مباهات می‌کنم . این حدیث تشویق به ازدواج و تولید نسل نموده است. پرواضح است که یکی از ثمرات بزرگ ازدواج، بقای نسل بشریت است که مطابق هدف آفرینش است واین از راه ازدواج و تکثیر نسل امکان پذیر است.

۳-۱-۴-۲ مقدمات مباشرت

طبق آموزه های اسلامی زن و مرد می توانند هر گونه لذتی را از هم ببرند و حلال است. اما برای اینکه کانون خانواده دچار برخی از مشکلات که از نارضایتی جنسی یکی از همسران بوجود می آید نشود بهتر است که در این مساله به نکاتی توجه گردد. گرچه اصل وجود غریزه جنسی غریزی و فطری است. کیفیت همبستر شدن با همسر و انجام رفتار جنسی غریزی نیست به همین دلیل ضروری است برای زوجین که دانستنی های لازم برای این کار را یاد بگیرند. این دانستنی ها شامل: مقدمات همبستر شدن، شناخت نیازهای عاطفی یکدیگر در هنگام آمیزش و رعایت آن، شناخت راه های مختلف همبستر شدن، آگاهی از راه های جلوگیری از بارداری، آگاهی از احکام شرعی آن اعم از زمان و مکان آمیزش و مسائل دیگر آن مثل غسل و امثال آن، رعایت بهداشت ظاهری مثل مسواک زدن، خوشبو بودن و امثال آن، آگاهی از نکات بهداشتی آمیزش و رعایت آن، آگاهی ضمنی از اختلال های جنسی که در صورت وقوع، سریعا برای معالجه اقدام کنند و صدها نکته ریز و درشت که برای فراگیری آن لازم است به کتاب های مفیدی که در این زمینه تألیف شده مراجعه کرد.
نکته ای که در اینجا لازم است یادآوری کنیم این است که رسیدن زن و شوهر به اوج لذت جنسی (ارگاسم) یکی از علائم انجام شدن موفقیت آمیز آمیزش جنسی است. اما با تأسف باید بگوییم بسیاری از همسران به دلایل مختلف که مهمترین آن عدم آگاهی است، از انجام رضایت بخش این عمل ناتوانند.
بنابراین لازم است که مرد پیش از هم‌بستری، شهوت زن را تحریک کند، به هر وسیله‌ای که وی تحریک می‌شود از قبیل لمس کردن، بغل کردن، بوسیدن و ملاعبه و معاشقه که قبل از نزدیکی لازم است انجام شود. جابربن عبدالله می‌گوید:(نهى النبی(ص) عن المواقعه قبل الملاعبه)[۳۵۲] پیامبر (ص) از مجامعت پیش از ملاعبت، نهی فرموده است. در حدیث دیگرآن حضرت می فرماید:( إذا جامع أحدکم أهله فلا یعجلها حتى تقضی حاجتها)[۳۵۳] هرگاه مردی بخواهد با زنش همبستر شود نباید در انجام این کار شتاب و عجله کند. همچنین در حدیث دیگر می‌فرماید:( لا یقعن أحدکم على امرأته کما تقع البهیمه ، ولیکن بینهما رسول ” قیل: وما الرسول یا رسول الله ؟ قال ” القبله والکلام)[۳۵۴] نباید یکی از شما همچون چهارپایان با همسرش نزدیکی نکند، بلکه قبل از نزدیکی لازم است بینشان واسطه‌ای باشد، گفتند: واسطه چیست؟ فرمود: بوسه و صحبت. بنابراین احادیث می‌توان استدلال نمود که شوهر باید در هنگام عمل جنسی از همراهی و سازگاری زن و با هم رسیدن به اوج لذّت و انزال اطمینان حاصل کند.
امام محمد غزالی در کتاب «احیاءالعلوم» می‌گوید: «هرگاه نیاز مرد برآورده شد نباید زنش را رها کند، بلکه باید صبر کند تا او نیز به لذّت جنسی برسد. چه بسا که زن از جهت رسیدن به لذّت و اوج هیجان جنسی مقداری تأخیر داشته باشد. پس اگر در حالتی که زن در هیجان جنسی است او را رها کند موجب ناراحتی و آزار او می‌گردد و اختلاف طبع هر دو در رسیدن به مرحله انزال موجب نفرت زن می‌شود، در حالیکه اگر انزال همزمان باشد برای هر دو لذت‌بخش است».[۳۵۵]

۳-۱-۵ حق عزل

اسلام ‌کثرت نسل و ازدیاد آن را مورد تشویق قرار داده است زیرا ازدیاد جمعیت‌، در میان ملتها و اقوام‌، مظهر و نشانه نیرو و قدرت می‌باشد . با این حال در شرایط و احوال ویژه‌ای‌، اسلا‌م محدود کردن نسل و جلوگیری از حاملگی را منع نکرده است‌. یکی از قدیمى‌ترین راه جلوگیری از بارداری عزل می باشد. امام نووی می‌گوید:(العزل هو أن یجامع فإذا قارب الانزال نزع وأنزل خارج الفرج وهو مکروه عندنا فی کل حال وکل امرأه سواء رضیت أم لا لأنه طریق إلى قطع النسل)[۳۵۶] «عزل» به معنی کنار کشیدن از عمل زناشویی قبل از انزال است و از نظر ما در هر شرایطی، چه با رضایت یا عدم رضایت همسر، انجام پذیرد، کراهت دارد ، زیرا منجر به عدم آفرینش فرزند می‌شود. معنای عزل مشخص است و نیازی به توضیح ندارد. حال به بررسی اقوال فقهای عامه در این مساله اشاره می کنیم که آیا جایز هست یانه و دلیل بر جایز بودن یا نبودن چیست.

۳-۱-۶-۱ اقوال فقهای عامه در عزل

فقهای چهار گانه اهل سنت، عزل را جایز می‌دانند و می‌گویند کراهت تنزیهی دارد و پرهیز از آن بهتر است. فقهای حنفیه می گویند: عزل جایز است ولى از آنجا که یکى از حقوق زن داشتن فرزند است مبادرت به انجام این کار بدون رضایت زن، عملى مکروه می باشد. علاءالدین کاسانی می گوید:( ویکره للزوج أن یعزل عن امرأته الحره بغیر رضاها؛ لأن الوطء عن إنزال سبب لحصول الولد، ولها فی الولد حق، وبالعزل یفوت الولد، … وإن کان العزل برضاها لا یکره)[۳۵۷] عزل کردن از زن حره بدون رضایتش کراهت دارد، زیرا انزال و وطی وسیله ایست برای فرزند دار شدن و زن در فرزند داشتن حقی دارد که با عزل زوج این حق از بین می رود ولی اگر عزل با رضایت زوجه باشد ، کراهت ندارد. بنابراین از نظر حنفیه جواز عزل مشروط به رضای همسر می باشد و الا مکروه خواهد بود.
حنابله هم به اتفاق جواز عزل را مشروط به رضایت همسر دانسته اند. ابن قدامه حنبلی می گوید:( و لایعزل عن زوجته الحره الا باذنها)[۳۵۸] در حره عزل نکنید مگر با رضایت او. البته فقهای متاخر حنابله عزل بدون رضایت زوجه را جایز نمی دانند. لذا در کشاف القناع آمده:( ویحرم العزل عن الحره إلا بإذنها لما روی عن عمر قال نهى رسول الله (ص)أن یعزل عن الحره إلا بإذنها رواه أحمد وابن ماجه)[۳۵۹] حرام است عزل از حره مگر با رضایت او ، چون روایت شده است از عمر که رسول خدا(ص) نهی می کرد از عزل کردن زن حره مگر با رضایت او . بنابراین جواز عزل از نظر حنابله مشروط به رضایت همسر است.
شافعیه هم حکم به جواز داده اند، اما این کار را مکروه می دانند. شیرازی در المهذب می گوید🙁 ویکره العزل لما روت جذامه بنت وهب قالت حضرت رسول الله صلى الله علیه وسلم فسألوه عن العزل فقال ذلک الواأد الخفی « وإذا الموؤوده سئلت» . فإن کان ذلک فی وطء أمته لم یحرم … وإن کانت حره فإن کان بإذنها جاز )[۳۶۰] عزل کردن کراهت دارد به دلیل روایت جذامه بنت و هب که گوید: با جمعی در محضر رسول‌الله(ص) بودیم و درباره جلوگیری از بارداری از آن حضرت سؤال کردند، فرمودند: این عمل، نوعی زنده به گور کردن خفی است و این آیه را قرائت کرد: « وإذا الموؤوده سئلت» . پس اگر این عمل را به کنیز انجام دهد حرام نیست… اگراین عمل را با حره انجام دهد با رضایت او جایز است. امام محمد غزالی از فقهای بزرگ شافعیه عزل نکردن را جزء آداب مباشرت میداند و می گوید: (ومن الآداب ان لایعزل )[۳۶۱] از آداب مباشرت آن است که عزل نکند. البته ایشان عزل کردن را به طور مطلق مباح می‌داند و می‌گوید کراهت تحریمی و تنزیهی ندارد، بلکه خود داری ازآن بهتر است دلیل او بر مباح بودن عزل به طور مطلق: نهی از چیزی باید با ادله نصّ یا قیاس بر نصّ صورت گیرد در حالی که نصّ یا اصلی که بر آن قیاص شود، وجود ندارد.[۳۶۲]بنابراین غزالى فى نفسه با عمل عزل مخالفتى نکرده است و انگیزه فرد را براى این کار در نوع حکم شرعى که بر آن مترتب مى‏شود، دخالت داده و نیتهایى که باعث عزل باشد را پنج چیز بر شمرده است.[۳۶۳]
فقهای مالکیه نیز رضایت زوجه را در عزل شرط می دانند. امام مالک می گوید:( لا یعزل الرجل المرأه الحره إلا بأذنها ولا بأس أن یعزل عن أمته بغیر إذنها)[۳۶۴] با توجه به کلام مالک اذن زوجه شرط است ولی در کنیز رضایت شرط نیست. همچنین ابن جزی از فقهای مالکیه می گوید:«لا یجوز العزل عن زوجته الحره الا باذنها»[۳۶۵]جایز نیست عزل از حره مگر به رضایت او.
از بین عامه فقط ظاهریه عزل را حرام دانسته اند. ابن حزم اندلسى پیشواى مذهب ظاهرى می گوید:( ولا یحل العزل عن حره ولا عن أمه)[۳۶۶] ابن حزم دلیلی که آورده همان حدیثی است که شیرازی در المهذب آورده بود وما نقل کردیم . ابن حزم می گوید: این حدیث پیامبر اسلام(ص) که در آن عزل «الواد الخفى» خوانده شده ناسخ احادیث قبلى است. این نکته قابل تذکر است که ابن حجر عسقلانی در فتح البارى شرح صحیح بخارى قول ابن حزم را رد مى‏کند و مى‏گوید رأى ابن حزم مردود است.او براى رد دیدگاه ابن حزم به دو حدیث استناد کرده است، یکى آنچه ترمذى و نسایى روایت کرده‏اند و صحت آن از طریق یحیى بن کثیر ثابت شده است و حدیث دوم که نسایى آن را از طریق دیگر از محمد بن عمرو و ابى سلمه و ابن هریره روایت کرده است.[۳۶۷]
همانطور که ملاحظه شد، فقهاى مذاهب چهارگانه اهل سنت همگى عزل را همراه با رضایت همسر مباح می دانند به غیر از ابن حزم ظاهری که حرام می داند.

۳-۲-۶-۲ ادله فقهای عامه در جواز عزل

فقهای عامه در ادله جواز عزل استدلال به احادیثی کرده اند که از نظر آنها این احادیث صحیح است و بر جواز مطلق عزل دلالت می‌کنند. به چند روایت در این مساله اکتفا می کنیم.
– روایت بخاری ، مسلم ، ترمذی و ابن ماجه : (عن جابر رضى اللّه‏ عنه قال: کنا نعزل على عهد رسول اللّه‏ و القرآن ینزل)[۳۶۸] ما در زمان پیامبر(ص) عمل عزل را انجام می دادیم در حالی که قرآن نازل شد. یعنی پیامبر(ص) از این عمل مااطلاع داشت و اگر ممنوع بود، قرآن آن را منع می‌کرد. این حدیث را غالب کتب روائی و فقهی اهل سنت نقل کرده اند و جمهور فقها با استناد به آن بر اباحه عزل فتوی داده اند. امام محمد غزالی آن را مورد اتفاق دانسته است.[۳۶۹] علامه شوکانی آن را متفق علیه دانسته است.[۳۷۰]
– اسامه ابن زید نقل می کند: ان رجلا جاء الی رسول الله(ص) فقال انی اعزل عن امراتی فقال له رسول الله (ص) لم تفعل ذلک؟ فقال الرجل اشفق علی ولدها او علی اولادها فقال رسول الله(ص) لو کان ذلک ضاراً ضرّ فارس والروم[۳۷۱] مردی نزد رسول خدا (ص) آمد و گفت ای پیامبر من عزل می کنم از همسرم، حضرت فرمودند: چرا این کار را می کنی؟ آن مرد جواب داد از بچه یا بچه هایش می ترسم، حضرت فرمودند:اگر این کار مضر بود زیانش به فارس و روم می رسید. این حدیث اولاً بر رواج عزل در آن زمان در بین دیگر ملتها و اطلاع پیامبر(ص) از آن تصریح دارد و ثانیاً عمل جلوگیری از افزایش موالید در خانواده را از بیم تأمین مادی یا عدم توانایی تربیت شایسته جایز می شمارد.
– (عن جابر أن رجلا أتی رسول الله (ص) فقال إن لی جاریه هی خادمنا وسانیتنا وأنا أطوف علیها وأنا أکره أن تحمل فقال اعزل عنها إن شئت فإنه سیأتیها ما قدر لها فلبث الرجل ثم أتاه فقال إن الجاریه قد حبلت فقال قد أخبرتک أنه سیأتیها ما قدر لها)[۳۷۲] از جابر روایت است که فردی بحضور رسول الله (ص) آمد و گفت: من کنیزی دارم که خدمت ما را انجام داده و نخلستان ما را آب می‌دهد و من با او مقاربت و نزدیکی می‌کنم و دوست ندارم که حامله گردد، حضرت فرمودند: «اگر می‌خواهی از او عزل کن ولی آنچه برای او مقدر باشد همان خواهد شد»، چند وقت بعد آن فرد آمد و گفت که کنیز حامله شده پیامبر(ص) به او فرمود: گفتم که آنچه برای او مقدر باشد همان خواهد شد.. در این حدیث هم حضرت نهی نفرمودند بنابراین می توان استدلال به جواز عزل نمود.
علاوه بر این احادیث ابن القیم جوزى در زادالمعاد نام ده نفر از اصحاب را ذکر کرده‏اند که بر جواز عزل فتوا داده‏اند وی می گوید:( و قد رویت الرخصه فیه عن عشره من الصحابه على و سعد ابن ابى و قاص و ابى ایوب و زید ابن ثابت و جابر و ابن عباس و الحسن بن على و حباب بن الارت و ابى سعید الخدرى و ابن مسعود رضى اللّه‏ عنهم)[۳۷۳] این ده نفر جواز رخصت عمل عزل را نقل نموده اند.