مقایسه‌ی سبک شناسانه‌ی حبسیّات مسعود سعد سلمان با حبسیّات خاقانی- قسمت ۴

یکی از مسائل بنیادی در فرمالیسم روسی مسئله‌ی ادبیت (به روسی: literaturnost)[و به انگلیسی Literariness] است. یعنی شیوه‌ی طرح مطلب است که مطلب را ادبی می‌کند نه محتوای آن. موضوع اصلی تمامی پژو هشگران حوزه‌ی ادبیات فرمالیسم روسی همین مسأله است یعنی همان عاملی که «ماده‌ی ادبی» را تبدیل به «اثر ادبی» می‌کند. «محتوی چیزی جز انگیزش فرم ها نمی‌تواند باشد و ادبیات هنگامی آغاز می‌شود که «هنر سازه‌ها» -که هم بیشمارند و هم تقریباً مشترک در تمام آثار ادبی- از حالت مألوف و آشنا و تکراری و غیر‌فعال خود به در آیند و به گونه‌ای خود را بر خواننده آشکار کنند که خواننده تصور کند که این نخستین بار است که با این هنر سازه‌ها روبرو شده است.» (شفیعی کدکنی،۵۹:۱۳۹۱)
«در مسأله‌ی شاعر و اجتماع، ایوانف عقیده داشت که جرقه‌ی هنر حاصل اتصال دو سیم است: یک سوی این جرّقه الکتریکی سیمی است که از ذهن و ضمیر شاعرو زبان شعری او برخاسته است و سوی دیگر این جرّقه، زبان و ذهن مردم است و طبعاً نمی تواند یک سیم باشد. در دنباله همین طرز نگاه است که آنان معتقد بودند شکوفایی شعر، در هر دوره ای ملازم بوده است با برگذشتان و فراتر رفتن زبان شعر از حدّ زبان محاوره[۲]»
آشنایی با تعاریف دیگر سبک‌شناسی و نمایندگان آنها
در پی پژوهشهای یالی، ماروزو استاد دانشگاه سوربن تعریف تازه ای از زبان و گفتار به دست داد یعنی ارزشهای بیانی جذب گفتار شد و تعریف سبک فرد (سبک شخصی) را پدید آورد. واین بررسی در پژوهشهای ادبیات فارسی هم بسیار مهّم است. یعنی توجه به سبک شخصی و فردی شاعر و یا نویسنده. آیا تمامی شاعران و یا نویسندگان دارای سبک شخصی و فردی هستند؟ ماروزو می‌گوید: «پس زبان سیاهه ای از امکانات فراهم می‌آورد. این امکانات همان سرمایه همگانی است که در اختیار همه‌ی بهره برداران گذاشته شده است.

 

۲-۵- تعاریف سه گانه سبک

 

بهره برداران به حسب نیازهای بیانی خود، از این سرمایه برمی‌گیرند، و تا آنجا که قوانین زبان به آنان اجازه می‌دهد، گزینشی به عمل می‌آورند که همان سبک است.» پس علی العجاله می‌توانیم سه تعریف جداگانه برای سبک در نظر بگیریم: (بر آمدی برسبک شناسی ساختاری ،‌۱۳۶۸ :۲۳)

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

 

۲-۵-۱- نگرش خاص

 

«سبک حاصل نگاه هنرمند به جهان درون و بیرون است که لزوماً در شیوه‌ی خاصّی ار بیان تجلیّ می‌کند.» شاعران دوره‌ی اول ادبیات ما سبک خراسانی) که شادمانه می‌زیستند و جهان را شاد می‌دیدند، در آثار خود از جهان گزارشی سرشار از شادی و امید داده اند و کلام آنان مملو از شور و آرمان خوش باشی است. اشعار کسانی چون فرّخی و منوچهری پر از نام گل و پرنده و ساز و توصیف باغ و مجالس باده گساری است. برعکس در آثار شاعران بعد از حمله‌ی مغول خبری از شب وصال نیست». (شمیسا،۱۷:۱۳۷۲)
و همچنین است سرنوشت غم انگیز و قریب به تراژدی “شاعر دربند اوفتاده‌ی دوران آخرین سلاطین غزنوی مسعود سعد سلمان که مملو از حزن و نامرادی است و به قول خودش تنها به وسیله‌ی سرودن اشعار از مرگ دوری جسته و به امید روزهای بهتر نفسی بر می‌آورده است که می‌گوید:
گردون به رنج و درد مرا کشته بود اگر
پیوند عمر من نشدی نظم جانفزای (زندانی نای ،۱۳۸۸ :۲۷۲)
شاعر از روزگار مردی و گذشتن دوران جوانی نوزده سال از بهترین ایّام اندوه بار خویش را در زندان به سر برده و با آن چشم بینا و دل حسّاس و ذوق لطیف از دیدار زیبائی‌های آفرینش محروم مانده و حتّی اجازه‌ی عاشق شدن و دلبستگی نیافته است. مانند شمشون که با آن نیروی خداداد از دو گوهر تابنده‌ی چشم محروم بود و در سیاه چال با مشقّت و بدبختی روزگار می‌گذارنید و جز دمی اجازه‌ی استشمام بوی بهار و احساس نوازش نسیم اردیبهشتی نیافت، شب و روز درکریوه ای تنگ می‌گذشت و ستارگان آسمان را جز از روزن تنگ زندان نمی دید. در این وضع دلخراش] بود که[ خون از دل مسعود به شکل شعر صفحات دیوان او را گلگون می‌کند و ناله‌های حزن انگیز او در گوش جان شنونده طنین می‌افکند:
۱ دوش در روی گنبد خضرا مانده بود این دو چشم من عمدا
لون انقاس داشت پشت زمین رنگ زنگار داشت روی هوا
مختلف شکل‌ها همی دیدم کآمد از اختران همی پیدا
راست پروین چو هفت قطره‌ی شیر بر چکیده به جامه‌ی خضرا
۵ همچو من در میان خلق ضعیف در میان نجوم نجم سها
گاه گفتم که مانده شد خورشید گاه گفتم که خفت ماه سما
که نه این می‌برآید از پس خاک که نه آن می‌بجنبد اندروا
من بلا را نشانده پیش و بدو شده خرسند اینت هول و بلا!
همّت من همه در آن بسته که مرا عمر هست تا فردا؟
۱۰ مویها بر تنم چو پنجه‌ی شیر بند بر پای من چو اژدرها
ناله‌ی زار کرد نتوانم که همه کوه پر شود زصدا
اشک راندم زدیدگان چندان کز دل سنگ بر دمید گیا…
(صورتگر،۱۳۸۴: ۲-۱۰۱)
و شعر مؤثری است و خاصیّت حقیقت نمایی (verisimilitude) که یکی از مختصات مهم شعر است در آن بسیار قوی است. علی رغم اینکه خواننده‌ی امروزی سال‌های سال از مسعود فاصله گرفته است باز هم با او احساس همدردی (sympathy) می‌کند. بلاغت که به معنی مؤثر سخن گفتن است به معنای دقیق کلمه در آن به چشم می‌خورد. قصیده ای است با وزن:
فاعلاتن مفاعلن فعلن= بحر خفیف مسّدس مجنون که موضوع آن مدح علی‌الخاّص است؛ و در تشبیب آن، شب، ستارگان و حال درونی شاعر در زندان توصیف شده است. (سبحانی،۱۳۸۴: ۶۸)
منوچهری را شاعر شب گفته اند؛ امّا حق آن است که این لقب به مسعود داده شود؛ چرا که منوچهری شعر زیادی درباره وصف شب ندارد و ثالثاً اشعار او به لحاظ مؤثر بودن به پای وصف‌های مسعود سعد نمی‌رسد. سنجیدن شب‌های این دو ضمن اینکه بسیاری از مسائل سبکی از جمله: افتراق شب سبک خراسانی با شب شعر حّد واسط عهد سلجوقی را روشن می‌کند. وجه افتراق دو نوع زندگی یکی زندگی مرّفه درباری که صبغه‌ی اشرافی دارد و دیگری زندگی نکبت بار یک زندانی عهد قرون وسطی را نیز روشن می‌کند.
بنابراین: اگر شب‌های منوچهری، شب‌های باده نوشی و عشرت است، شب‌های مسعود، شب‌های اظطراب و عذاب است. در حقیقت شب منوچهری، شبی سطحی است، حال آن که مسعود با برخوردهای سخت عاطفی خواننده را با خود به اعماق ان شب‌های تیره کوهستانی فرو می‌برد.[۳]
اگر به اشعار فوق دقیق بنگریم بین اثر شاعر و روان او ارتباط تنگاتنگی می‌بینیم. ویلیام امپسون (شاگرد ریچاردز) صاحب کتاب “هفت نوع ابهام ” می‌گفت: “نهفته‌های ذهنی انسان به رغم میل او هم که باشد در طرز بیانش جلوه دارد. مولانا می‌فرماید:
هر عبارت خود نشان حالتی است حال چون دست و عبارت آلتی است مثنوی
اگر در تعاریفی که درباره سبک شاعران و نویسندگان ارائه شد دقت کنیم به این نتیجه می‌رسیم که “مراد گویندگان آنها به طور کلّی این است که بین سبک یک نوشته و روحیّات و خلقیّات و افکار صاحب نوشته ارتباط تنگاتنگی است.” به قول مولانا جلال الدین: «از قرآن بوی خدا می‌آید و از حدیث بوی مصطفی و از کلام ما بوی ما می‌آید.»[۴]
مثلاً زندگانی پر از شور و جنبش مولانا رقص و سماع و رباب و بیت و ترانه و ماجراهای شمس….) شعری با اوزان مواج و نشاط انگیز و لغات زنده و زبان پویا به ارمغان داشته است. شعر پر از رمز و راز و ایهام و ابهام حافظ می‌رساند که زندگی او هم در قرن پر آشوب با ایهام و ابهام همراه بوده است و همان گونه که اندیشه هایش را در لفّافه صنایع رنگارنگ – مخصوصاً ایهام – پنهان داشته است، خود نیز لابد در پس پرده حوادث گوناگون پنهان می‌زیسته است:
من که ملول گشتمی از نفس فرشتگان
قال و مقال عالمی می‌کشم از برای تو
خرقه‌ی زهد و جام می‌گر چه نه درخورهمند
این همه نقش می‌زنم از جهت رضای تو (حافظ ، قزوینی ،۲۸۴)
آن همه روابط موسیقیایی بین کلمات که با صنایع بدیع لفظی از آن ها بحث می‌کنیم.
حاکی از اُنس او با موسیقی است. شعر مطنطن و پرداعیه‌ی خاقانی نشان می‌دهد که سراینده‌ی آن نیز مردی با وقار و هیبت و طمأنینه بوده است. صدای پولادین و استوار فردوسی می‌گوید که صاحب صدا مردی سر سخت و پای برجاست که به آرمان‌های ویژه ای دلبسته است و تحت هیچ شرایطی از سر پیمان خود در نمی گذرد. هرچند گوسپندی برای کشتن ندارد امّا دهش و بخشش پادشاهان حقیر را نمی پذیرد ودر مقابل آنها گردن کج نمی کند. هر چند که برف پیری بر موی و ابروی او نشسته است و سر نازنینش را یکسره سپید کرده، چونان کوهی است که از برف و باران گذشت روزگاران بیمی ندارد.
پر از برف شد کوهسار سیاه[۵] همی لشگر[۶] از شاه[۷] بیند گناه
و سرانجام شعر شفاف و آیینه وار سپهری، لطیف چون جویباران بهاری، در گوش ما زمزمه می‌کند که صاحب صدا در حباب زندگی، لحظه هائی به لطافت آب داشته است.
به سراغ من اگر می‌آیید
نرم و آهسته بیایید، مبادا که ترک بردارد
چینی نازک تنهائی من (شمیسا،۱۳۷۲: ۲۰-۱۹)
از میان سبک شناسانی که کوشیده اند بین سبک و روان نویسنده ارتباط پیدا کنند، از همه نامبردارتر لئواسپیتزر (۱۹۶۰-۱۸۸۷) سبک شناس آلمانی است.
اسپیتزر عقیده دارد که سبک شناس باید بین مختصات مکرّر سبکی[۸] و فلسفه‌ نویسنده ارتباطی بیابد. امّا صاحبان کتاب تئوری ادبیات می‌گویند:
«او در بعضی از مقاله‌های خود در ایجاد این ارتباط خیلی دور و گاهی به بیراهه رفت و سرانجام در کارهای نهائی خود (مثلاً مطالعاتش در مورد راسین) از این موضوع عقب نشست و مطالعه‌ی خود را به مختصات زبانی و سبکی منحصر کرد. پس همانطوری که مؤلفان کتاب تئوری ادبیات در ص ۱۸۵ تأکید کرده اند؛
ایجاد ارتباط بین سبک و روان نویسنده امر دشواری است.» (شمیسا،۱۳۷۲: ۲۱-۲۰)
«نخستین پژوهش مهم اسپیتزر درباره‌ی “روش سبک رابله” بود که در آن نکته‌ی مرکزی را شیوه‌ی ساختن واژگان جدید یعنی”نو آوری واژگانی”رابله دانست.] اینکه[ چگونه رابله واژگانی ساخت که از زبان معیار و سخن ادبی روزگارش متمایز شدند؟ او چگونه واژگانی را به معناهای یکسر تازه‌ای به کاربرد؟ از این راه اسپیتزر کوشید تا کاربرد شخصی زبان را در آثار رابله دریابد و جایگاه واژگان را در “روش بیان” منحصر به فرد و شخصی آن نویسنده کشف کند، و معتقد بود که این بحث در آمدی است به شناخت زیبایی شناسی ویژه او. با این وصف اسپیتزر از نخستین کسانی بود که بر اهمیّت و ضرورت کاربرد روش‌های زبان شناسیک در نقد ادبی (و به گونه‌ای کلّی در علوم انسانی) تأکید کرد. به این اعتبار لئواسپیتزر یکی از نخستین پایه‌گذاران روش بررسی ساختار متون به حساب می‌آید.
در پیشگفتار کتابی که در زبان شناسی و تاریخ ادبی نوشته است، بر اهمیّت گسست از نظریه‌های پوزیتیویستی “مه یرلو بکه”تاکید می‌ورزد و می‌نویسد: «او با پیشاتاریخ زبان فرانسوی سروکار داشت و نه با تاریخ زنده اش.» ولذا از زبانشناسی مانتیک گسست و هرگز نپذیرفت که زبان و روش بیان را مُهر نبوغ و خلاقیّت مشخص کند. اساس پرسش او همچون ساختار گرایان مبتنی بر چگئنگی دگرگونی ها بود نه چرائی دگرگونی‌های تاریخی. بنابراین کار اسپیتزر بسیار نزدیک به کار سوسور بود و با شاگرد او شارل بالی در مورد اهمیّت گفتار فردی همداستان بود و کوشید تا روش بیان شخصی یا سبک ویژه‌ی هر نویسنده را بیابد. (احمدی،۱۳۸۸: ۴-۱۳۳)
شادروان ملک الشعرای بهار پایه گذار علم سبک‌شناسی در ایران از نخستین کسانی بود که بین اثر و شخصیت نویسنده ارتباط یافت. بررسی سبک بر مبنای نگرش خاص بیشتر مورد توجه روانشناسان یا محققانی است که به مسائل جامعه شناسی و روانشناسی التفات دارند. زیرا بنابراین مقوله، سبک هفرمندان با شخصیّت ایشان در پیوند است و بدیهی است که محیط اجتماعی در پرورش شخصیت و شکل گیری روان نقش اساسی دارد. «به قول استاد ملک الشعرای بهار:
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
شعر شاعر نغمه‌ی آزاد روح شاعر است کی توان این نغمه را بنهفت با افسونگری
فی المثل گر شاعری مهتر نباشد در منش هرگز از اشعار او ناید نشان مهتری
ور نباشد شاعری اندر منش والا گهر نشنوی از شعرهایش بوی والا گوهری
هر کلامی بازگوید فطرت گوینده را شعر زاهد زهد گوید، شعر کافر کافری
و لذا خوانندگان باید توجه داشته باشند که ملاحضات سبک شناسانه بنابراین تعریف اوّلاً موقوف بر دقّت در واژه هاست؛ زیرا از نظر زبان شناسی هیچ دو کلمه یی وجود ندارد که مترادف باشند و این معنی را امثال بلومفیلد و بررال مکرراً توضیح داده اند و از اصولیّون ما شیخ هادی طهرانی نیز منکر ترادف است.[۹]
و ثانیاً مستلزم توجّه دقیق به تشبیهات و استعارات است، زیرا شیول نگرش هفرمند را از همه آسان تر می‌توان در مشبه به‌های او باز جست. در علم بیان گفته شده است که وجه شبه از مشبه به أخذ می‌شود. وجه شبه در حقیقت ارتباط هنری ویژه یی است که هفرمند بر مبنای دید و روحّیه‌ی خود بینی دو چیز یا دوام برقرار می‌کند.» (شمیسا،۱۳۷۲: ۲۳)
پس توان گفت، آنچه انسان را به سوی شاعر یا نویسنده ای می‌کشاند، نخست دنیای رویا گونه ذهن او، قدرت تخّیل و پویایی اندیشه‌ی او و سپس قالب مناسبی است که انفعالات و واکنش‌های روحی و روانی او خود را در آن جای می‌دهد و آنگاه احساسات خود را تا بیکران ها پرواز می‌دهد. شاعر لازم نیست طب یا ریاضیات و نجوم و هندسه بداند، بلکه انسانی است که سریع تر از مردمان عادی حس می‌کند.
(دشتی،۱۳۷۵: ۱۱۱)
چرا که «در ترکیب مادّه‌ی شعر بعضی وقت ها اهمیّت حس بیش از تخّیل است. حس نزد حکما عبارت است از قوهّ ای که انسان به وسیله‌ی آن از صورتهایی که ادراک می‌کند متأثر می‌شود. تأثری از مقوله‌ی لذّت یا الم، شهوت یا غضب. شاعر آن تأثر را به وسیله‌ی شعر القاء به غیر می‌کندو بدینگونه آنچه برای شاعر حس است برای غیر -که از القاء شعر آنرا یافته است- تبدیل می‌شود به تخیّل. چرا که غیر بی آنکه صورتهای ادراکی شاعر را دریافته باشد از طریق آنچه شاعر در توصیف و تقلید آن صورتها ساخته است تا حدی نظیر آن صورت‌ها را در خاطر می‌اورد یعنی صورتها و معانی را درغیاب موجبات واقعیاش بخاطر می‌آورد و تخیّل همین است. آنکه در کنار بخاری اطاق خویش نشسته است و شعری ا مطالعه می‌کند که کمال اسمعیل در وصف برف سروده است بسا که گاه چنان تحت تأثیر ادراکات واقع می‌شود که گویی نیش گزنده‌ی سرمای کوهستان را در مغز استخوان خویش حس می‌کند.
اینجاست که حّس شاعر از طریق القاء به غیر منتقل می‌شود و بی آنکه برف و سرمایی وی را متأثر کند خیال سرما در وی تأثیر می‌کند. این خاصیّت البته تنها به آنچه جسمانی است منحصر نیست، احوال نفسانی از خشم و ترس و رشک و شوق و اندوه و شادی نیز در غیر به وسیله‌ی شعر القاء می‌شود و خیال وی را تحریک می‌کند و شعری که جلوه گاه چنین احوال است اگر چند خود مبتنی بر خیال نیست امّا خیال انگیز است و مؤثر.
این است آن چه امروز شعر غنائی خوانده می‌شود به معنی وسیع و عام کلمه.» [۱۰] (حاکمی،۱۳۸۶: ۴۶)
چرا که «شعر غنائی با عالم معنی که مدار آن روح شاعر است سر و کار دارد و اگر شاعر در چنین شعری دنیای خارج و متعّلقات آن را موضوع بحث خود قرار دهد تنها از آن بابت که عواطف روحانی خویش یا دیگران را درباره‌ی آن فرانماید. در منظومه‌ی غنائی، همواره با عواطف شخصی و تأثرات و آلام و یا لذّات و مسّرات یک فرد و یک روح کار داریم، در اینجا سخن از وصف آنچه در طبیعت است نمی‌رود بلکه شاعر آنچه را که مطلوب اوست به چشم دل می‌بیند و به زبان عواطف بیان می‌کند، از دریچه‌ی چشم مجنون به صورت لیلی می‌نگرد و آن سیه چرده‌ی زشت را چون حور بهشت به ما می‌نمایاند.
میزان و ملاک حقیقت در این نوع شعر عواطف و روح شاعر است. غرض و غایت شعر غنائی توصیف عواطف و نفسانیّات فرد است و تمام عواطف نفسانی بشر از هر نوع که باشد موضوع آن ] پس در توضیح سطر اخیر باید گفت[ که تنها نمی توان عواطف عاشقانه را موضوع اساسی شعر غنائی تصّور کرد ومثلاً از میان همه‌ی اشعار غزل‌های عاشقانه را نمودار اصلی شعر غنائی دانست بلکه مراد از ” عواطف نفسانی” تمام تجلیّات عواطف واحساسات بشری است از احساسات دینی و میهن پرستی گرفته تا حیرت و عشق و کینه و تحّسر و بیان غم ها ی درونی و حّتی احساساتی که در قبال عظمت بی منتها ی جهان و شگفتی‌های خلقت و سرگشتگی در برابر گمشده‌ی طبیعت بر آدمی طاری می‌شود.» (صفا،۱۳۸۴: ۳)
بنابراین «حبسیّه نیز که می‌توان آن را موضوع شعری هم قلمداد نمود؛ از دیدگاه انواع ادبی، از فروغ ادب غنائی است؛ زیرا در آن شاعر اندوه و رنج واحساسات و عواطف خود را در زندان توصیف می‌کند. نخستین و بیشترین حبسیّه ها در دیوان مسعود سعد سلمان که ۱۸ ] یا ۱۹[سال در زندان بوده است دیده می‌شود و بعد از او، شاعرانی که به زندان می‌رفتند نیز حبسیّه هایی سرودند. چنان که خاقانی شروانی چند حبسیّه غرّا دارد که در فصل‌های بعدی حبسیّات این دو شاعر اخیر با جامعیتی بیشتر از دیدگاه سبک‌شناسی و نقد ادبی و…بررسی می‌گردد. در روزگارما، شاعر دیگری، استاد ملک الشعرای بهار نیز چند حبسیّه آبدار سروده است. (شمیسا،۱۳۷۰: ۲۶۸)

 

۲-۵-۲- سبک

 

Be the first to comment

Leave a Reply

ایمیل شما نمایش داده نخواهد شد


*